O‘tgan o‘n yilliklarda urush jinoyatlari uchun mas’ul bo‘lgan rahbarlar odatda bexabarlikni da’vo qilishgan yoki bu xato bo‘lganini aytishgan. Ammo hozirgi O‘rta Sharqda AQSh, Isroil va Eron rahbarlari fuqarolarni himoya qiluvchi xalqaro qonunlarni rad etish, masxara qilish yoki ochiqdan-ochiq buzish orqali o‘zlarining beparvoligini namoyish etmoqda. Agar xalqaro hamjamiyat bu me’yorlarga qo‘llab-quvvatlashni shoshilinch ravishda qayta tiklamasa, ularning yo‘q bo‘lib ketishiga rozi bo‘lishi mumkin.
AQSh prezidenti Donald Trump The New York Times gazetasiga bergan intervyusida “xalqaro qonunga muhtoj emasligini” va uning kuchiga yagona chek “o‘zining axloqiy qadriyatlari” ekanligini aytdi. Mudofaa vaziri Pete Hegseth esa “maksimal o‘ldirish” uchun “salqin qonuniylikni” rad etdi. Ular AQSh-Isroilning Eron bilan urushining ikkinchi oyiga kirgani davomida fuqarolarning xavfsizligiga unchalik e’tibor bermayapti.
Trump Eronning Xarg orolini “vayron qilgani” haqida e’lon qilgach, NBC News’ga “shunchaki qiziqish uchun yana bir necha marta urishimiz mumkin” dedi. Hegseth esa Eronga qarshi “hech qanday rahm-shafqat ko‘rsatilmasligini” e’lon qildi. Bu ibora askarlarning taslim bo‘lmoqchi bo‘lganlarni o‘ldirishlari mumkinligini anglatadi, bu esa AQSh harbiy akademiyalarida urush jinoyatining namunasi sifatida o‘rganiladi.
Trump ma’muriyati bu jihatdan yolg‘iz emas. G‘azo urushini eslatuvchi tilda Isroil mudofaa vaziri Isroil Katz janubiy Livanda uylarni vayron qilish va yuz minglab fuqarolarning qaytishini to‘sish bilan tahdid qildi. Eronning Islom Inqilobi gvardiyasi korpusi esa AQSh banklari, investitsiya firmalari va tijorat kemalarini fuqarolik maqomiga qaramay, nishon sifatida e’lon qildi.
Eron, Livon va Isroilda jami bir necha million odam o‘z uylaridan qochib ketgan yoki ko‘chirilgan. Dastlabki AQSh harbiy hisobotiga ko‘ra, AQSh kuchlari Eronning Minab shahridagi boshlang‘ich maktabga o‘limga olib kelgan hujum uchun mas’ul bo‘lib, unda 170 dan ortiq bola va xodim halok bo‘ldi. Isroil qo‘shinlari aholi yashaydigan joylarda foydalanishi aniq taqiqlangan oq fosforni Livon uylariga otishdi.
Xalqaro huquqiy tizim bir kechada buzilmadi. Isroil G‘azoda falastinliklarga qarshi genotsid amallarini amalga oshirar ekan, AQShning qat’iy qo‘llab-quvvatlashi, ba’zi rahbarlar har doim qonundan yuqori bo‘lishi haqidagi tuyg‘uga hissa qo‘shdi. Bu ikki tomonlama me’yorlar xalqaro huquqqa bo‘lgan hurmatni chuqur buzmoqda.
Jeneva konvensiyalari har bir davlatni nafaqat urush qonunlariga rioya qilishga, balki ularga global hurmatni ta’minlashga, shu jumladan ularni buzganlikda ayblangan kuchlarni qurollantirmaslikka majbur qiladi. Biroq qurollar bu mojarolarning bir necha tomonlariga oqib kelmoqda. Fuqarolarni noqonuniy bombardimon qilayotgan kuchlarga qurol yetkazib beradigan yoki ularga uchish va bazalardan foydalanish huquqini beradigan Yevropa hukumatlari tomoshabin emas.
Urush davomida hujjatlashtirish va hisob-kitob mexanizmlari ishga tushirilishi kerak, keyin emas. Bugun O‘rta Sharqdagi urushayotgan tomonlar aynan shunga to‘sqinlik qilmoqda. Eron butun mamlakat bo‘ylab internetni o‘chirib qo‘ydi va zarba videolarini ulashgan odamlarni qamoqqa tashladi. Isroil jonli efirlarni taqiqladi va jurnalistlarni hibsga oldi. AQShda Federal Aloqa Komissiyasi Trump ma’muriyatiga noqulay bo‘lgan Eron urushi haqidagi reportajlar uchun teleradiokompaniyalarning litsenziyalarini olib qo‘yish bilan tahdid qildi.
Rivojlangan razvedka qobiliyatiga ega bo‘lgan hukumatalar hozirda urush jinoyatlari dalillarini saqlashi va ulashishi kerak: sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, aloqa interceptlari, ochiq manbali videolar. BMT tergov organlari darhol qo‘shimcha resurslarga muhtoj. Va hukumatalar urush jinoyatlari uchun adolat muhimligi haqida aniq gapirishlari kerak.
Agar bu ish otishmalar to‘xtaguncha kutib qolinsa, dalillar yo‘qolishi mumkin va hisob-kitob uchun siyosiy iroda tezda o‘ziga qaratilishi mumkin. Urushayotgan tomonlar buni biladi. Hatto bunga hisob qilishlari ham mumkin. Bugun urush qonunlarini rad etayotgan rahbarlar qoidalarsiz dunyodan foyda ko‘rishlari mumkin deb o‘ylashlari mumkin, ammo o‘zaro munosabat tamoyilini rad etish orqali ular o‘z askarlari hamda fuqarolarni xavf ostiga qo‘yadigan zarbalarni keltirib chiqardi.
Source: www.aljazeera.com