25-mart kuni Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi Qul Savdosi Qurbonlarini Xotirlash Xalqaro Kuni munosabati bilan tarixiy qarorni qabul qildi. Gana tomonidan taklif etilgan rezolyutsiya transatlantik qul savdosini “insoniyatga qarshi eng og‘ir jinoyat” deb tan oldi va qayta tiklash (reparatsiya) talablarini ilgari surdi. Qarorga 123 mamlakat qo‘shildi, AQSh va Isroil kabi 3 davlat qarshi chiqdi, Britaniya va bir qancha Yevropa Ittifoqi davlatlari esa 52 mamlakat bilan birga betaraf qoldi.
BMTning bu qarori tarixiy ahamiyatga ega bo‘lsa-da, undan keyingi bosqich yanada muhimdir. Qaror qabul qilinishidan oldin Afrika Ittifoqi o‘zining 55 a’zosiga rasmiy uzr so‘rash, o‘g‘irlangan artefaktlarni qaytarish, moliyaviy kompensatsiya va takrorlanmasligini kafolatlash orqali qul savdosi uchun qayta tiklash talablarini ilgari surishni tavsiya qildi.
Biroq, rezolyutsiya to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob bermaydigan savol tug‘iladi: kimdan va kimga qayta tiklash to‘lanadi? Agar javob oddiygina Yevropa hukumatlaridan Afrika hukumatlariga bo‘lsa, u holda qayta tiklash harakati Yevropaning Afrikadagi uzoq tarixini e‘tiborsiz qoldirishi va adolatni noto‘g‘ri odamlarga yetkazishi mumkin. Transatlantik qul savdosi faqat afrikalik qurbonlar va yevropalik jinoyatchilar haqidagi hikoya emas, balki elita hamkorligi tarixidir.
Tarixshunoslar Yevropaning Afrika jamiyatlari bilan aloqasini uch bosqichda tushuntirishadi: qullik, mustamlakachilik va hozirgi postmustamlakachilik davri. Har bir bosqich o‘ziga xos shaklga ega bo‘lsa-da, ularning asosidagi mantiq – elita hamkorligi orqali resurslarni chiqarib olish – bir xil bo‘lib qolgan. Masalan, Britaniya 1640-1807 yillar oralig‘ida 3,4 million afrikalikni Atlantika bo‘ylab tashigan yetakchi qul savdosi davlati edi. 1807-yilda Britaniya qul savdosini bekor qilgan bo‘lsa-da, elita hamkorligining asosiy mantiqi buzilmadi, balki shakl o‘zgartirdi.
Mustamlakachilik davrida ham ba’zi afrikalik hukmdorlar qul savdosi davridagi hamkorlikdan mustamlakachilik davridagi vositachilikka o‘tishdi. Masalan, Nigeriyada mintaqaviy afrikalik hukmdorlar Britaniya ma’murlari uchun vositachilarga aylanishdi. Nigeriyalik tarixchi Moses Ochonuning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, Shimoliy Nigeriyalik musulmon aristokratlari Britaniya hukmronligining passiv ob’ektlari emas, balki Britaniya hokimiyati bilan aloqalaridan o‘z hokimiyatlarini mustahkamlash uchun foydalangan.
Hozirgi postmustamlakachilik davrida rasmiy imperiya tugagan bo‘lsa-da, elita hamkorligi tuzilishi saqlanib qolmoqda. Nigeriya kabi mamlakatlarda fuqarolarning ko‘pchiligi siyosiy va iqtisodiy hokimiyatdan chetlashtirilgan. Qullik va mustamlakachilik davrlaridagi vositachilar va hamkorlarning institutsional vorislari endi Afrika postmustamlakachilik davlatlarini boshqarmoqda. Ko‘p hollarda ular resurslarni chiqarib olish tizimlarini yo‘q qilmagan, balki ularni qayta shakllantirgan, bu esa afrikaliklarning ko‘pchiligini elita manfaatlariga xizmat qiluvchi tizimdan mahrum qilgan.
O‘tgan oy Nigeriya Prezidenti Bola Tinubuning Britaniyaga davlat tashrifi – qirollik marosimlari, fotosuratlar va ramziy harakatlar bilan – aynan BMT rezolyutsiyasi qoralagan tarixdan kelib chiqqan bu munosabatni aks ettirdi. Nigeriyaliklarning ko‘pchiligi qiyin ijtimoiy-iqtisodiy sharotlarga duch kelayotgan bir paytda, Britaniya hukumati Nigeriya kompaniyalari Buyuk Britaniyada yuzlab yangi ish o‘rinlari yaratishini e’lon qildi. Bu favqulodda holat emas, balki qul savdosi va mustamlakachilikni shakllantirgan resurslarni chiqarib olish mantiqining davom etishi hisoblanadi.
Qayta tiklash to‘lovlari adolatli va Britaniyaning qarzi inkor etilmasdir. Ammo yo‘nalish muhim ahamiyatga ega. Agar kompensatsiya bir guruh elitalardan ikkinchi guruh elitalariga o‘tsa, afrikaliklarning ezilgan ko‘pchiligi yana chetlashtiriladi. Haqiqiy adolat ikki yo‘nalishda bo‘lishi kerak: Yevropa davlatlaridan ilgari mustamlakaga aylantirilgan jamiyatlarga va afrikalik elitalardan ular tomonidan hali ham ekspluatatsiya qilinayotgan fuqarolarga.
Source: www.aljazeera.com