Tehron, Eron – Poytaxtda hayot asta-sekin normal holatga qaytmoqda. Bozorlar, kafelar va do‘konlar eshiklarini ochmoqda, ba’zi magistrallarda esa harakat jonlanmoqda. AQSh bilan tuzilgan mo‘rt sulh asosan saqlanib qolmoqda, ammo mijozlar ehtiyotkor.
G‘arbiy Tehronda yashovchi yosh bir fuqaro, ismini oshkor qilmaslik sharti bilan, “Do‘konda turib, ko‘p narsalar hali ham mavjud, lekin ko‘pincha biror narsani xohlaysizmi yoki kerakmi, degan savol tug‘iladi. Ko‘pchilik endi faqat asosiy narsalarni sotib olishga majbur”, dedi.
Kelajak haqidagi xavotirlar kuchayib, xarid odatlari o‘zgarar ekan, hukumat urush bosimi ostida oziq-ovqat va dori-darmon mavjudligini ta’minlash choralarini ko‘rmoqda. Yakshanba kuni vazirlar mahkamasi yillik byudjetni amalga oshirish yo‘riqnomasiga o‘zgartirish kiritib, bug‘doy, dori-darmon, tibbiy asbob-uskunalar va chaqaloq formulasi kabi asosiy mahsulotlar importi uchun imtiyozli valyuta kursini qayta tiklashni ma’qulladi.
Bu davlat neft va gaz daromadlarining 3,5 milliard dollargacha bo‘lgan qismini asosiy tovarlarni import qilish uchun ishonchli shaxslar tarmog‘iga ajratishni nazarda tutadi. Import rasmiy kurs bo‘yicha – bir dollar uchun 285 000 rial, ochiq bozordagi 1,55 million rial va byudjetdagi 1,23 million rial kursidan ancha past narxda amalga oshiriladi.
Bu qadam dekabr oyi oxirida Tehron do‘konchilari namoyishlaridan keyin taklif qilingan byudjetdagi siyosatning qisman bekor qilinishini anglatadi. O‘sha byudjet eng arzon valyuta kursini bekor qilishni maqsad qilgan edi, chunki subsidiyalangan kurs korrupsiyani keltirib chiqaradigan shaffof bo‘lmagan tizim yaratgan edi. Ammo yakshanba kuni Mehnat vazirligi o‘rinbosari asosiy tovarlar narxi arzon valyuta kursining bekor qilinishidan “sezilarli darajada ta’sirlanganini” aytdi.
Yag‘ub Andayesh hukumatga 11 turdagi asosiy tovarlar bo‘yicha “oziq-ovqat xavfsizligini kafolatlash” uchun turli stsenariylar taqdim etilganini, ammo narx o‘sishining aniq raqamlarini berishdan bosh tortganini ma’lum qildi. Imtiyozli kursni qayta tiklashdan tashqari, hukumat oylik nafaqalar va elektron kuponlar hajmini oshirish imkoniyatini baholamoqda. Hozirda har bir kishi oyiga 10 dollardan kam miqdorda nafaqa oladi.
Eron rasmiylari, shuningdek, sanksiyalar ostidagi mamlakatning suveren jamg‘armasidan asosiy tovarlar sotib olish uchun mablag‘ olmoqda. Davlat matbuotining xabar berishicha, Milliy taraqqiyot jamg‘armasidan 1 milliard dollargacha mablag‘ shakar, guruch, arpa, makkajo‘xori, soya uni, qizil go‘sht va tovuq go‘shti importiga ajratiladi.
Rasmiylar mamlakatda yetarli valyuta va oltin zaxiralari borligini ta’kidlamoqda, ammo batafsil ma’lumot bermagan. Davlat televideniyesi AQSh blokadasiga qaramay, asosiy muammo ishlab chiqarishni ko‘paytirish yoki tankerlarni Hormuz bo‘g‘ozidan chiqarish emas, balki “Xarg va Jask hududiga bo‘sh tankerlarni olib kirish” ekanligini aytdi.
Tasnim axborot agentligi 28 fevralda boshlangan urushdan keyin ba’zi odamlar oziq-ovqat xavfsizligidan xavotirda ekanini tan oldi, ammo ocharchilik “realistik” emasligini, chunki Eron Iroq, Turkiya va Pokiston bilan keng chegaralarga ega ekanligini ta’kidladi. Davlat televideniyesi hatto bozorlarda tovar taqchilligi bo‘lsa, politsiya va chegara qo‘shinlari kontrabanda yo‘llariga qarshi choralarni to‘xtatishi mumkinligini taklif qildi.
Hukumat chegara viloyatlari gubernatorlarining ijro etuvchi vakolatlarini kengaytirib, asosiy tovarlar importini soddalashtirdi. Prezident Pezeshkiyan kengaytirilgan vakolatlar rasman xabar qilinganini, ammo gubernatorlar urush davridagi qo‘shimcha ehtiyojlarni qondirish uchun “tashabbus va ijodkorlik” ko‘rsatishi kerakligini aytdi.
Eron oziq-ovqat va dori-darmon idorasi ikki kun ichida tibbiy sektorda “strategik tovarlarni markazlashtirilgan taqsimlash”ni boshlashini e’lon qildi. Shunga qaramay, tovar taqchilligi qo‘rquvi saqlanmoqda. Ba’zi odamlar konserva va suv zaxiralay boshlagan, sayohat va dam olish tadbirlarini bekor qilmoqda.
“Bu aql bovar qilmaydigan narsa”, deb yozgan Hadi ismli foydalanuvchi X’da, sakkiz yil oldin 14 kishini restoranda ovqatlantirish narxi 2,43 million rial bo‘lganini, hozir esa bitta taomning narxi bundan olti baravar ko‘p ekanini ta’kidlab. Internet deyarli to‘liq o‘chirilgan sharoitda kam sonli eronliklar hukumat tomonidan tasdiqlangan ulanishdan foydalanmoqda yoki VPN uchun haddan tashqari ko‘p pul to‘lamoqda.
Millionlab ish o‘rinlari to‘xtatilgan, minglab ishchilar ishdan bo‘shatilgan. Hukumat infratuzilmani qayta tiklashni ta’kidlasa-da, internet urush davomida o‘chirilgan holda qoladi va odamlar tomonidan yillar davomida qarshilik qilingan darajali tizim kengaytirilgan. Eron hamshiralik tashkiloti yakshanba kuni “internet pro” xizmatini asosiy huquqni pullik imtiyozga aylantirgani uchun rasman rad etgan birinchi tashkilot bo‘ldi.
Source: www.aljazeera.com