Pretoriya, Janubiy Afrika – Global miqyosda Afrikaga nisbatan pessimistik kayfiyat kuchayib, yordam qisqartirilmoqda, xorijiy investitsiyalar kamaymoqda va boshqaruv ko‘rsatkichlari tushib ketmoqda. Shunga qaramay, bir haqiqat o‘zgarishsiz qolmoqda: qit’a demografik jihatdan muqarrar ravishda o‘sib bormoqda.
Afrika bugungi kunda 1,6 milliard aholiga ega bo‘lib, bu raqam 2061-yilga kelib ikki baravar oshishi prognoz qilinmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va Ijtimoiy Masalalari Departamenti (UN DESA) ma’lumotlariga ko‘ra, Afrika aholisi 2050-yilga borib 2,5 milliardga yetadi va bu uni dunyodagi eng tez o‘sayotgan mintaqaga aylantiradi.
Jo Studvellning “How Africa Works” kitobida ta’kidlanishicha, Afrika hozirgina keng qamrovli o‘sishni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan aholi zichligiga erishayotgan bo‘lishi mumkin. Zichlik, bu nuqtai nazardan, yuk emas, balki sakrash uchun shart – chuqurroq bozorlar, katta mehnat havzalari va sanoat rivojlanishiga asos bo‘ladigan qishloq xo‘jaligi transformatsiyasi uchun poydevordir.
O‘nlab yillar davomida aholi o‘sishi Afrikaning cheklovchisi sifatida qaraldi. Endi savol qit’ada yetarli odam bormi emas, balki ularni samarali va yetarlicha tez tashkil qila oladimi, degan masalaga aylangan. Afrika taraqqiyot banki (AfDB) va BMTning Afrika Iqtisodiy Komissiyasi (UNECA) ma’lumotlariga ko‘ra, 2040-yilga kelib Afrikaning mehnatga layoqatli aholisi Hindiston va Xitoyning umumiy sonidan oshib ketadi.
Nayrobi, Lagos, Akkra va Dor-es-Salom kabi shaharlar ma’muriy markazlardan zich iste’mol bozorlari va mehnat markazlariga aylanmoqda. Ammo demografik impuls taqdir emas. Jahon banki hisob-kitoblariga ko‘ra, hozirda afrikaliklarning taxminan 44 foizi shaharlarda yashaydi va bu ulush 2050-yilga borib 60 foizdan oshadi. Bu o‘zgarish ko‘pchilik hukumatlar rejalashtirish yoki moliyalashtirishga ulgurganidan tezroq sodir bo‘lmoqda.
Sharqiy Osiyoning sanoat yuksalishi yer islohoti, eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish va xususiy sektorda samaradorlikni ta’minlagan davlatlarga asoslangan edi. Afrikada demografik shamol bor, ammo uni barqaror o‘sishga aylantirish uchun institutsional mexanizm hali yetarli emas.
Leyden universiteti tadqiqotchisi Mandipa Ndlovuning so‘zlariga ko‘ra, natijani boshqaruv belgilaydi. “Eng muhim muammolardan biri ko‘plab davlatlar va shahar hokimiyatlarining demografik bosimdan oldin rejalashtirish, yerga xizmat ko‘rsatish, infratuzilmani moliyalashtirish va norasmiy iqtisodiyotni bostirish o‘rniga uni samarali iqtisodiyotning bir qismi sifatida ko‘rish qobiliyatining yo‘qligidir”, deydi u.
Mo Ibrohim jamg‘armasi tomonidan e’lon qilingan Afrika Boshqaruv Indeksi (IIAG) 2024 ma’lumotlariga ko‘ra, Afrika aholisining deyarli yarmi so‘nggi o‘n yil ichida boshqaruv sifati yomonlashgan mamlakatlarda yashaydi. Zichlik institutlarsiz o‘sishni rag‘batlantirmaydi, aksincha ularni zo‘riqtiradi.
Studvell modelida rivojlanish qishloqdan boshlanadi. Kichik dehqonlarning hosildorligini oshirish sanoatga qayta investitsiya qilinishi mumkin bo‘lgan ortiqcha mahsulot yaratadi. Yaponiyadan Janubiy Koreyagacha, Tayvongacha bo‘lgan barcha muvaffaqiyatli sanoatlashgan davlatlar yer islohoti va qishloq xo‘jaligi transformatsiyasidan boshlagan.
Biroq Sahroi Kabirdan janubiy Afrikada qishloq xo‘jaligi hosildorligi pastligicha qolmoqda. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, don ekinlari hosildorligi gektariga o‘rtacha 1,5-2 tonnani tashkil etadi, Janubiy Osiyoda esa bu ko‘rsatkich 4 tonnadan oshadi. Efiopiya va Ruanda kabi ba’zi davlatlar tarkibiy islohotlarni amalga oshirishga urinmoqda, ammo qit’aning katta qismida qishloq xo‘jaligi qisqa muddatli siyosiy sikllarga bo‘ysunadi.
Afrika Kontinental Erkin Savdo Hududi (AfCFTA) 1,4 milliard kishilik yagona bozor yaratishni maqsad qilgan, ammo amalga oshirish notekis va raqobatdosh milliy manfaatlar tufayli sekinlashmoqda. Janubiy Afrika Aloqa Byurosining katta tadqiqotchisi Lvazi Somya “AfCFTA g‘oyalari va ba’zi ijobiy belgilar mavjud bo‘lsa-da, biz afsuski, o‘ziga qaragan va qisqa muddatli nuqtai nazarga ega bo‘lgan jamoaviy rahbariyatni tanladik”, deydi.
Urbanizatsiya va qishloq xo‘jaligi islohoti faqat boshlang‘ich nuqtadir. Yakuniy maqsad – mehnat talab qiladigan, eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Sanoat Rivojlanishi Tashkiloti (UNIDO) ma’lumotlariga ko‘ra, ishlab chiqarish Sahroi Kabirdan janubiy Afrika yalpi ichki mahsulotining 10-12 foizini tashkil etadi, bu sanoatlashgan iqtisodiyotlardan sezilarli darajada past.
Xorijiy investitsiyalar bu jarayonni tezlashtirishi mumkin, ammo faqat mahalliy salohiyatni kuchaytirsa. Afrika Risk Consulting tahlilchisi Kris Edeyguning ta’kidlashicha, Afrikada taxminan 10 000 Xitoy kompaniyalari faoliyat yuritadi, ularning uchdan bir qismi ishlab chiqarish sohasida. “Afrikaning o‘sib borayotgan aholisi mintaqani dunyodagi eng jozibador investitsiya yo‘nalishlaridan biriga aylantiradi, ammo yutuqlar notekis”, deydi u.
Studvell argumentini odatdagi optimizm va pessimizm sikllaridan ajratib turadigan narsa – bu agentlikka e’tibor. Demografiya miqyos yaratadi. Siyosat yo‘nalishni belgilaydi. Qit’aning mustamlakachilikdan keyingi tarixida birinchi marta tarkibiy o‘zgarish uchun ingredientlar mos kelmoqda: aholi soni, mehnat taklifi va shahar kontsentratsiyasi. Ammo dividend avtomatik ravishda paydo bo‘lmaydi. Bu ta’lim, energiya, uy-joy, yer islohoti va sanoat siyosatiga barqaror sarmoya, shuningdek, intizomni joriy eta oladigan va samaradorlikni rag‘batlantiradigan hukumatlarni talab qiladi.
“Afrikaning demografik dividendlari shahar boshqaruvi sifatida yutqaziladi yoki qo‘lga kiritiladi”, deydi Mandipa Ndlovu. Miqyos hozir mavjud. Vaqt o‘tmoqda. Afrika aholisining portlashi transformatsiya dvigateliga aylanadimi yoki yana bir o‘tkazib yuborilgan burilish nuqtasimi – bu hozir qabul qilinadigan qarorlarga bog‘liq.
Source: www.aljazeera.com