️ Hindistonning Nyu-Dehli shahridagi Mustafobod tumanidagi tor ustaxonada Mateen Malik ismli yosh ishchi qo‘lqopsiz va niqobsiz elektron chiqindilarni qismlarga ajratmoqda. Uning atrofida singan sovutgichlar, chigal kabellar, metall parchalari va eski kompyuterlar yig‘ilib yotibdi.
️ Malik o‘z ishi haqida shunday deydi: “Ba’zida ekstraksiya qiyin kechadi va menda hech qanday himoya vositalari yo‘q – qo‘lqop ham, niqob ham. Ko‘pincha qo‘llarim kuyadi. Bu ishimizning odatiy qismi. Kimyoviy qoldiqlar ham bor. Ammo men bu ishga qaram bo‘lib qolganman.”
️ Hindiston Xitoy va AQShdan keyin dunyodagi uchinchi yirik elektron chiqindi ishlab chiqaruvchisi bo‘lib, qayta ishlanadigan chiqindilar hajmi har yili qariyb 23 foizga oshmoqda. 2025-2026-yillarda mamlakatda 1,4 million tonnadan ortiq elektron chiqindi hosil bo‘lgan, shundan 979 ming tonnasi qayta ishlangan.
️ Mustafobodda ishlaydigan Muhammad Fayzan mis olish uchun izolyatsiyalangan simlarni yoqadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu xavfli ish: “Men har kuni ertalab soat 9 dan kechki 8 gacha bir joyda o‘tiraman. Elektronikani qismlarga ajratishda qo‘llarim kesiladi. Plastikni yoqib metall ajratganimda tutunni nafas olaman.”
️ Ayol ishchilar ham xuddi shunday og‘ir sharoitlarda ishlaydi. 48 yoshli Shakila G‘arbiy Bengal shtatidan kelgan migrant ishchi: “Ish sharoiti og‘ir, joy tor, bir nechta ventilyator bor, ammo ular bu jaziramada deyarli yordam bermaydi. Qo‘llarimiz tez-tez kesiladi va infeksiya yuqadi”, deydi.
️ Chintan ekologik tashkiloti rahbari Bharati Chaturvedi ta’kidlashicha, norasmiy elektron chiqindi iqtisodiyotining o‘ziga xos xususiyati – uy va ish joyining bir-biriga qo‘shilib ketishi. Ko‘pincha ishchilar yuqori qavatda yashab, pastki qavatda yoki tomda chiqindilarni qismlarga ajratadi.
️ Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, norasmiy qayta ishlash faoliyati atrof-muhitga qo‘rg‘oshin, simob, kadmiy va dioksinlar kabi zaharli moddalarni chiqaradi. Bu moddalar bolalarda nevrologik rivojlanish buzilishi, o‘pka funksiyasining pasayishi va nafas olish kasalliklariga olib keladi.
️ Hindistonda elektron chiqindilarni boshqarish bo‘yicha qonunlar mavjud bo‘lsa-da, norasmiy qayta ishlovchilar ularni chetlab o‘tmoqda. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatda bor-yo‘g‘i 322 ta litsenziyalangan qayta ishlovchi bor, tadqiqotchilar esa norasmiy sektor hali ham elektron chiqindilarning 95 foizini qayta ishlayotganini taxmin qilmoqda.
️ Mustafobodlik ustaxona egasi Rohmanning aytishicha, qayta ishlash biznesida foyda marjasi juda past, shuning uchun kichik operatorlar himoya vositalari va boshqa sharoitlarni ta’minlay olmaydi. “Katta kompaniyalar kabi infratuzilma va sharoitlarni ta’minlashga qurbimiz yetmaydi. Agar xarajatlarni oshirsak, biznes qanday omon qoladi?” deydi u.
️ Mutaxassislar hukumatni norasmiy ishchilarni rasmiy iqtisodiyotga integratsiya qilishga chaqirmoqda. Toxics Link tashkiloti direktori Satish Sinha: “Qonunga ko‘ra, norasmiy ishchilar bu chiqindilar bilan ishlashlari kutilmaydi. Ammo qonun shunday amalga oshirilmagan. Norasmiy sektor hali ham katta rol o‘ynaydi”, deydi.
️ Kech tushganda ham Mustafobodda eshiklar ortidan bolg‘a va elektronika yirtish ovozi eshitiladi. Shakila: “Boshqa ishimiz yo‘q, biz bunga qaramiz. Bu bizga daromad beradi va Nyu-Dehli kabi shaharda omon qolishga yordam beradi”, deya yakunlaydi.
Source: www.aljazeera.com