Nigeriyada shakarli ichimliklarga solinadigan soliq diabet bilan kasallanishni kamaytirish maqsadida joriy qilingan edi, biroq yuqori inflyatsiya uning samarasini deyarli yo‘qqa chiqardi. Mutaxassislarning fikricha, soliq stavkasi iste’molchilarning xatti-harakatini o‘zgartirish uchun juda past va uni oshirish hamda islohotlar zarur.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, Nigeriyada o‘limlarning 29 foizi yuqumli bo‘lmagan kasalliklar (YBK) bilan bog‘liq. Mutaxassislar, ayniqsa shaharlarda tuz, zararli yog‘lar va shakarga boy qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari ko‘payib borayotganini ta’kidlab, YBK jiddiy sog‘liq muammosiga aylanayotganini ogohlantirmoqda.
Nigeriyada taxminan 11 million kishi diabet bilan yashaydi, ammo yana millionlab bemorlar tashxis qo‘yilmagan holda qolmoqda. 2022-yilda hukumat shakarli ichimliklarga soliq joriy qildi – litriga 10 nayra (taxminan 0,65 dollar). Soliq iste’molni kamaytirish va sog‘liqni saqlashni moliyalashtirish uchun mo‘ljallangan edi.
Biroq to‘rt yil o‘tgach, soliq o‘z kuchini yo‘qotdi. SBM Intelligence boshqaruvchi hamkori Ikemesit Effiongning so‘zlariga ko‘ra, “10 nayra – bu cho‘ntak puli, siyosat emas”. JSST tavsiyasiga ko‘ra, soliq chakana narxning kamida 20 foizini tashkil qilishi kerak, ammo hozirda u atigi 2 foizni tashkil etadi.
Ba’zi ekspertlar soliqni litriga 130 nayragacha oshirish chakana narxlarni 39 foizga ko‘tarib, shakarli ichimliklar iste’molini 29 foizga kamaytirishi mumkinligini hisoblamoqda. Sog‘liqni saqlash vaziri Muhammad Pate soliqdan tushgan daromadning kamida 40 foizini sog‘liqni saqlash dasturlariga yo‘naltirish mumkinligini ta’kidladi.
Nigeriya shakarli ichimliklar iste’moli bo‘yicha dunyoda 4-o‘rinda turadi – yiliga 38,6 million litr sotiladi. Soliq joriy etilganidan beri mamlakat iqtisodiy zarbalarni boshdan kechirdi, ayniqsa yoqilg‘i subsidiyalari bekor qilinganidan keyin narxlar keskin oshdi.
CAPPA vakili Opeyemi Ibitoyening ta’kidlashicha, soliq foizli emas, balki qat’iy belgilanganligi sababli inflyatsiya ta’sirida uning qiymati pasayib bormoqda. “Bir shisha 50 cl uchun soliq atigi 5 nayra yoki undan kam – bu ishlab chiqaruvchilarni formulalarni o‘zgartirishga undamaydi”, deydi u.
Ichimliklar sanoati soliqni oshirishga qarshi chiqdi. Nigeriya Ishlab Chiqaruvchilar Assotsiatsiyasi (MAN) bu ish o‘rinlarini qisqartirishi mumkinligini da’vo qilmoqda. Biroq Gatefield strategi Adewunmi Emoruwa sanoat “iqtisodiy qiyinchiliklarni qurol sifatida ishlatayotganini” aytadi.
Meksika va Janubiy Afrika kabi mamlakatlar tajribasi shakarli ichimliklar solig‘i iste’molni kamaytirishda samarali ekanligini ko‘rsatmoqda. Meksikada 2014-yilda joriy qilingan 10 foizli soliq iste’molni deyarli 10 foizga tushirgan.
Mutaxassislar Nigeriya solig‘ini inflyatsiyaga bog‘lash, daromadni sog‘liqni saqlashga yo‘naltirish va majburiy ogohlantirish yorliqlarini joriy qilishni taklif qilmoqda. “Nigeriya soliqni qabul qildi, ammo qoidalarni bajarishdan bosh tortdi – natijada qog‘ozda yaxshi ko‘ringan siyosat amalda hech narsa bermaydi”, deya xulosa qiladi Effiong.
Source: www.dw.com