Eron Islom Inqilobi Qo‘riqchilari Korpusi (IRGC) tijorat kemalariga Hormuz bo‘g‘ozi orqali faqat Tehron tomonidan tasdiqlangan yo‘nalishlardan foydalanishni buyurdi. Bu AQSh va Eron o‘rtasidagi strategik suv yo‘lining kelajagi bo‘yicha mo‘rt muzokaralarda yangi keskinlik nuqtasini ochdi.
Ogohlantirish Ummon 3-may kuni bo‘g‘oz orqali yangi yuk tashish yo‘nalishini e’lon qilganidan so‘ng kelib tushdi. Ummon bu yo‘nalishni Xalqaro Dengiz Tashkiloti (IMO) bilan muvofiqlashtirganini ma’lum qildi. Bir necha haftalik uzilishlardan so‘ng dengiz harakati asta-sekin tiklanmoqda.
Nizo o‘tgan hafta AQSh va Eron tomonidan imzolangan anglashuv memorandumida (MoU) hal etilmagan masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Hujjat to‘rt oylik AQSh-Isroil urushini asosan to‘xtatdi va kengroq tinchlik kelishuviga erishish uchun 60 kunlik muzokaralar jarayonini boshladi.
MoU bo‘g‘ozning qayta ochilishini nazarda tutadi. Biroq Eron kema harakati ustidan ko‘proq nazorat o‘rnatadimi, 60 kunlik muzokaralardan so‘ng tranzit yoki xizmat to‘lovlarini joriy qiladimi va suv yo‘li bo‘yicha kelishmovchiliklar doimiy kelishuvga erishishga to‘sqinlik qiladimi, degan savollar qolmoqda.
Hormuz bo‘g‘ozi dunyodagi eng strategik ahamiyatga ega suv yo‘llaridan biri bo‘lib, global neft va suyultirilgan gaz ta’minotining beshdan bir qismi odatda shu tor o‘tish joyi orqali tashiladi. AQSh Energetika Axborot Agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda har kuni 20 million barrel neft va neft mahsulotlari bo‘g‘oz orqali o‘tgan.
IRGC Ummon va IMO yangi yo‘nalishni Tehron bilan maslahatlashmasdan e’lon qilganini ta’kidladi. “Faqat Eron Islom Respublikasi tomonidan belgilangan tranzit yo‘nalishlari ruxsat etilgan”, dedi qo‘riqchilar korpusi va kemalar bo‘g‘ozdan o‘tishda IRGC dengiz kuchlari bilan aloqada bo‘lishi kerakligini qo‘shimcha qildi.
Eron birinchi marta aprel oyida bo‘g‘oz orqali ruxsat etilgan yo‘nalishlar xaritasini chiqargan edi. Unda kemalar avvalgidan ko‘ra Eron qirg‘og‘iga ancha yaqinroq o‘tishi ko‘rsatilgan. Ogohlantirish Liberiya bayrog‘i ostidagi neft tankeri payshanba kuni Ummon qirg‘og‘iga yaqinroq yo‘nalishdan o‘tganidan keyin berildi.
Tehronlik tahlilchi Resul Serdarning so‘zlariga ko‘ra, IRGC Ummon yo‘nalishi Eronning kema harakati ustidan bevosita nazoratini qisman chetlab o‘tganidan norozi. “Hormuz bo‘g‘ozi ustidan nazorat urush boshidan beri Eron uchun raqiblariga va global iqtisodiyotga bosim o‘tkazishda katta vosita bo‘lib kelgan”, dedi u.
Ummon yangi yo‘nalish xalqaro huquqqa muvofiq xavfsiz navigatsiyani tiklash uchun mo‘ljallanganini himoya qildi. Tashqi ishlar vaziri Badr Albusaidiy “bo‘g‘oz bilan bog‘liq kelajakdagi kelishuvlar hech qanday tranzit to‘lovlarini o‘z ichiga olmaydi” deb ta’kidladi.
O‘tgan hafta imzolangan MoUda Eron “60 kun davomida Fors ko‘rfazidan Ummon dengiziga va aksincha tijorat kemalarining xavfsiz o‘tishi uchun hech qanday to‘lovsiz o‘zining eng yaxshi sa’y-harakatlarini qo‘llashga” rozi bo‘ldi. Shartnoma, shuningdek, 30 kun ichida minalardan tozalash ishlarini boshlashni nazarda tutadi.
Biroq memorandum 60 kunlik muddatdan keyin nima bo‘lishini aniqlamaydi. Xalqaro Inqirozlar Guruhi direktori Ali Vaez “Muhimi, eronliklar to‘lov yoki boshqa yig‘imlarni undirishni boshlamasliklari kerak, chunki bu anglashuv memorandumida ko‘zda tutilmagan”, dedi. U IRGC va davlat o‘rtasida farq yo‘qligini ta’kidladi: “IRGC asosiy qarorlarni qabul qiladi.”
Xalqaro huquq odatda Hormuz kabi xalqaro bo‘g‘ozlar orqali tranzit huquqini himoya qiladi va qirg‘oqbo‘yi davlatlariga bir tomonlama tranzit to‘lovlarini joriy qilishni qiyinlashtiradi. O‘tgan hafta Eron Shveytsariyadagi muzokaralar davomida 60 kun davomida rejalashtirilgan to‘lovlardan voz kechishini e’lon qildi, bu esa muddat tugagandan keyin to‘lovlar joriy qilinishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Eronning bosh muzokarachisi Muhammad Boqir Qolibof “Hormuz hech qachon urushdan oldingi holatiga qaytmaydi” deb signal berdi. AQSh Davlat kotibi Marko Rubio esa “Bu xalqaro suv yo‘li. Hech bir davlat xalqaro suv yo‘lidan foydalanish uchun to‘lov undirishga haqli emas”, deb javob qildi.
Tijorat yuk tashish qisman tiklangan bo‘lsa-da, hajm normal darajadan ancha past. Kpler tahlil kompaniyasi ma’lumotlariga ko‘ra, payshanba kuni tasdiqlangan o‘tishlar 70 ta kemaga yetdi. Biroq IRGCning Ummon yo‘nalishiga qarshi ogohlantirishlari yangi kelishmovchilik manbasini yaratishi mumkin.
Neft narxi urushdan oldingi eng past darajaga tushib, Brent neftining bir barreli 72,24 dollarni tashkil etdi. Bu urushdan oldingi 66 dollardan yuqori bo‘lsa-da, pasayish tendensiyasi kuzatilmoqda.
Hormuz bo‘g‘ozining kelajakdagi boshqaruvi 60 kun ichida hal qilinishi kerak bo‘lgan bir qancha masalalardan faqat bittasi. Yana bir asosiy muammo – Eron yadro dasturi. Xalqaro Atom Energiya Agentligi rahbari Rafael Grossi kelishuv Eron yadroviy faoliyatini xalqaro monitoringini nazarda tutishini aytdi, biroq Eron urushda zarar ko‘rgan ob’ektlarga inspektorlar kirishi faqat yakuniy kelishuv doirasida ko‘rib chiqilishini bildirdi.
Isroil kuchlari Livanning janubiy qismida qolmoqda va MoU “Livan ham kiradigan barcha jabhalarda urushni doimiy tugatish”ni talab qilganiga qaramay, isroil zarbalari davom etmoqda. Vaezning so‘zlariga ko‘ra, ikkala tomon ham iqtisodiy rag‘batlarga ega: “Hormuzdagi vaziyat o‘zaro iqtisodiy halokatga aylangan edi. AQSh o‘rta muddatli saylovlar oldidan energiya va neft narxlarining oshishiga duch kelgan, Eron esa urushdan oldin ham chuqur iqtisodiy tushkunlikda edi.”
Source: www.aljazeera.com