Islomobod, Pokiston – Rasmiy ravishda Ozod Jammu va Kashmir (AJK) deb nomlanuvchi Pokiston boshqaruvidagi Kashmir yoz davomida norasmiy favqulodda holat ostida o‘tdi.
Iyun oyi boshidan buyon namoyishchilar va xavfsizlik kuchlari o‘rtasidagi to‘qnashuvlarda 40 ga yaqin kishi halok bo‘ldi, bu davrda mintaqada o‘tirishlar va yo‘l to‘siqlari odatiy holga aylandi.
Banklar ikki hafta davomida yopiq qoldi. Mobil aloqa va internet xizmatlari hududning katta qismida hali ham to‘xtatilgan. Hindiston bilan chegaradosh va tartibsizliklar epitsentri bo‘lgan Poonch diviziyasi haftalar davomida amalda blokadada qoldi, bu esa unga bog‘liq bo‘lgan un va boshqa zaruriy mahsulotlar yetkazib berilishini buzdi.
Namoyishlar ortidagi harakat – Jammu Kashmir Joint Awami Action Committee (JAAC) – 5 iyun kuni mahalliy hukumat tomonidan rejalashtirilgan namoyishdan bir necha kun oldin taqiqlandi.
Uning rahbariyati hibsga olingan, yashirinishga majbur bo‘lgan yoki Poonch diviziyasining ma’muriy markazi bo‘lgan Ravalakotdagi o‘tirish lagerlaridan faoliyatini davom ettirmoqda.
Harakatning subsidiyalangan un va arzon elektr energiyasiga qaratilgan talablari 38 bandgacha kengaydi, ularning asosiysi – qochqinlar uchun ajratilgan 12 ta assambleya o‘rnini bekor qilish.
Bularning barchasi mintaqa saylovga tayyorgarlik ko‘rayotgan bir paytda sodir bo‘lmoqda. Dastlab 27 iyulga belgilangan 45 o‘rinli Qonunchilik Assambleyasiga saylovlar uchta sanaga bo‘lingan.
Mirpur diviziyasi reja bo‘yicha ovoz beradi, Muzaffarobod diviziyasi va qochqinlar uchun ajratilgan 12 o‘rin 2 avgustda, eng keskin vaziyat saqlanib qolgan Poonch diviziyasi esa 10 avgustda saylovga boradi.
JAAC rahbariyati saylov byulletenida yo‘q va tarafdorlarini ovoz berishni boykot qilishga chaqirgan.
Harakatning barcha talablari orasida bir masala hal etilmay qolmoqda: 12 ta qochqin o‘rni. Hukumat ularni konstitutsiyaviy tuzatishsiz o‘zgartirib bo‘lmasligini aytadi. JAAC esa ularni butunlay bekor qilishni talab qilmoqda.
Bu ikki pozitsiya o‘rtasida deyarli bir asrga borib taqaladigan huquqiy tortishuv va yanada fundamental savol yotadi: Muzaffarobodni kim boshqarishini kim hal qiladi?
AJK Qonunchilik Assambleyasining 45 ta saylanadigan o‘rnidan 33 tasi hududdagi saylov okruglaridan to‘ldiriladi. Qolgan 12 tasi esa Hindiston boshqaruvidagi Kashmirdan qochib, Pokistonning turli hududlarida yashovchi qochqinlar uchun ajratilgan.
Ushbu tartib 1960 yilda joriy etilgan saylov tizimiga borib taqaladi, 1964 va 1970 yillardagi qonunlar bilan mustahkamlangan va AJKning 1974 yilgi Muvaqqat Konstitutsiyasi hamda 2018 yildagi 13-tuzatish bilan rasmiylashtirilgan.
AJK Oliy sudining sobiq bosh sudyasi Chaudhri Muhammad Ibrohim Ziyo bu o‘rinlar asosini 1947 yil 24 oktyabrdagi AJK hukumatining ta’sis deklaratsiyasiga bog‘laydi. U qochqinlar vakilligi “tarixiy asosga ega” ekanini ta’kidlaydi.
Pokiston boshqaruvidagi Kashmirda saylovchilar soni 2021 yildagi 3,2 milliondan bu yil 3,8 millionga oshgan. 12 ta qochqin okrugida ro‘yxatga olingan 439 ming saylovchi Lahor, Ravalpindi va Sialkot kabi shaharlarda tarqoq holda yashaydi.
JAAC a’zosi Kashif Abbosiyning so‘zlariga ko‘ra, bu saylov aslida AJKda yashovchi odamlar uchun mo‘ljallangan va 12 o‘rin AJK yurisdiksiyasidan tashqarida joylashgan.
JAAC dastlab qochqin o‘rinlarini bekor qilishni talab qilmagan. 30 maydagi taklifida u ramziy vakillikni saqlab qolish yoki 12 o‘rinni AJK Kengashidagi to‘rt o‘ringa almashtirishni taklif qilgan. Ikkala taklif ham 3 iyundagi umumiy partiyalar konferensiyasida rad etilgan.
Iyun oyida AJK Oliy sudi bu o‘rinlar konstitutsiya bilan himoyalanganligi va faqat konstitutsiyaviy tuzatish orqali bekor qilinishi mumkinligi haqida qaror chiqardi.
AJKning sobiq moliya vaziri Abdul Majid Xon qochqin o‘rinlari kuchli blok ekanligini rad etadi va AJK byudjeti 310 milliard rupiyani tashkil etishini ta’kidlaydi.
3 iyundagi konferensiyada AJK Bosh vaziri Faysal Mumtoz Rator bu masala faqat saylangan vakillar tomonidan hal qilinishi mumkinligini aytdi. Pokiston Mudofaa vaziri Xo‘ja Asif esa 11 iyunda JAACni saylovda qatnashishga chaqirdi.
Poonchdagi yuqori martabali hukumat amaldori bu endi huquqiy harakat emas, balki davlat hokimiyatiga qarshi chiqish ekanini aytdi.
Iyul o‘rtalarida JAAC rahbari Umar Nazir Kashmiri qo‘shin boshlig‘i feldmarshal Asim Munirga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilganliklarini ma’lum qildi. JAAC a’zosi Shahin esa “haqiqiy hokimiyat hozirda Ravalpindida” ekanini ta’kidladi.
Kanadalik tadqiqotchi Ershod Mahmudning fikricha, Islomobod byurokratiyasi, harbiy va razvedka tuzilmalari AJKning saylangan rahbariyatini ramziy rolgacha qisqartirgan.
Qochqin o‘rinlari bo‘yicha nizo Kashmirning yakuniy maqomi to‘g‘risidagi hal etilmagan masala fonida kechmoqda. BMTning 1949 yil 5 yanvardagi rezolyutsiyasiga ko‘ra, Kashmirning yakuniy maqomi erkin plebissit orqali aniqlanishi kerak edi, ammo bu hali amalga oshmagan.
Tarixchi Anam Zakariya AJK konstitutsiyaviy tuzilmasidagi qarama-qarshilikni ta’kidlaydi: saylovga nomzodlar AJKning Pokistonga qo‘shilishiga qasamyod qilishlari shart, bu esa o‘z taqdirini belgilash huquqiga zid.
Source: www.aljazeera.com