Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin Yevropaning katta qismi vayronaga aylangan va millionlab odamlar majburan ko‘chirilgan edi. Insoniyat falokati Birlashgan Millatlar Tashkilotini qochqinlarni himoya qilish bo‘yicha davlatlarning majburiyatlarini belgilovchi keng qamrovli huquqiy asosni ishlab chiqishga undadi. Bu 1951-yilgi Qochqinlar Konventsiyasiga aylandi, dastlab faqat yevropaliklarga nisbatan qo‘llanilgan bo‘lsa, 1967-yilda ta’qibdan qochganlarning barchasiga tatbiq etilgan. Bugungi kunda 149 davlat konventsiyaga a’zo va hech bir davlat undan chiqmagan.
Biroq, deyarli 80 yil o‘tib, dunyo kurashmoqda. Suriyadagi fuqarolar urushi Yevropaga katta qochqinlar oqimini keltirib chiqardi. Hozirda millionlab qochqinlar Sudanning shafqatsiz fuqarolar urushidan qochmoqda, Venesueladagi davlat tanazzuli ommaviy migratsiyaga sabab bo‘lmoqda, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi va boshqa ko‘plab mojarolar yana ommaviy ko‘chishlarni keltirib chiqarmoqda. BMT hozirda dunyo bo‘ylab 41 milliondan ortiq qochqinni qayd etgan.
So‘nggi yillarda dunyoning eng boy davlatlari populistik, immigratsiyaga qarshi kayfiyat kuchaygani sababli qochqinlarga nisbatan tobora jazolovchi siyosat yurita boshladi. O‘tgan oy AQSh Oliy sudi Trump ma’muriyatiga chegarada boshpana izlovchilarni qaytarishga va gaitiliklar hamda suriyaliklardan vaqtinchalik himoyalangan maqomini (TPS) olib tashlashga ruxsat berish to‘g‘risida qaror chiqardi. Bu yil AQShga qochqinlarni qabul qilish deyarli faqat oq tanli janubiy afrikaliklardan iborat bo‘ldi.
Daniya, konventsiyani 75 yil avval imzolagan birinchi davlat, suriyalik qochqinlarning qonuniy maqomini bekor qildi va ularni deportatsiya qilish bilan tahdid qildi. 2019-yilda u keng qamrovli islohotlar paketini qabul qildi. Suriya urushi tufayli yuzaga kelgan qochqinlar inqirozidan o‘n yil o‘tib, bir milliondan ortiq odam Yevropaga qochgan bo‘lsa, Yevropa Ittifoqining bir qancha davlatlaridagi chegara qo‘riqchilari muntazam ravishda zo‘ravonlik bilan qaytarishlarni amalga oshirmoqda.
Amnistiya International’ning migratsiya bo‘yicha tadqiqotchisi Adriana Tidona Al Jazeera’ga bergan intervyusida: “Yangi Migratsiya va Boshpana Pakti Yevropa Ittifoqi davlatlariga boshpana so‘rovlarini ko‘rib chiqmasdan rad etishni va odamlarni hech qanday aloqasi bo‘lmagan ‘xavfsiz uchinchi davlatlar’ga jo‘natishni osonlashtiradi”, dedi. Tidona konventsiyaning 75 yilligini “qochqinlarni himoya qilishda xalqaro hamkorlikni qayta markazlashtirish va mas’uliyatni o‘tkazish emas, balki bo‘lishish zarurligining shoshilinch eslatmasi” deb atadi.
Oksford universitetining Qochqinlar tadqiqotlari markazidan Jeff Krispning ta’kidlashicha, konventsiyaning zaif tomoni shundaki, uni buzganlik uchun jazo choralari yo‘q. “Agar ijro mexanizmi bo‘lganida, konventsiya tuzilmagan bo‘lardi”, dedi u. G‘arb hukumatlari qochqinlarga qarshi siyosatdan tashqari, odamlarni hech qanday aloqasi bo‘lmagan uchinchi davlatlarga faol ravishda deportatsiya qilmoqda. Buyuk Britaniya boshpana izlovchilarni Ruandaga jo‘natishga harakat qildi, Italiya Albaniyada hibsxonalar qurdi, AQSh esa turli millat vakillarini Eronga jo‘natdi.
Migratsiya siyosati institutining katta tahlilchisi Syuzan Fratske, yangi protokol konventsiyadagi ba’zi bo‘shliqlarni bartaraf etishi mumkinligini aytdi. “Yangi protokol qochqin ta’rifi va qaytarib yubormaslik printsipi kabi asosiy qismlarni qayta ochishdan qochadi, ammo davlatlarga xavfsiz uchinchi davlat siyosati kabi cheklovchi siyosatlarni amalga oshirish uchun mustahkam huquqiy asos beradi”, dedi u. Shu bilan birga, 2025-yilda BMT tomonidan atigi 37,000 qochqin joylashtirildi, bu 2024-yildagi 116,000 dan kam.
Ipsos so‘roviga ko‘ra, 29 davlatda 21,000 kishi o‘rtasida o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, jamoatchilikning qochqinlarga nisbatan munosabati siyosatchilar va ommaviy axborot vositalari da’vo qilganidek dushmanona bo‘lmasligi mumkin. Respondentlarning uchdan ikki qismi urush va ta’qibdan qochganlarga boshpana berishni qo‘llab-quvvatlasa, shuncha odam boshpana izlovchilarning haqiqiyligiga shubha qiladi. Krispning so‘zlariga ko‘ra, islohot uchun “katta portlovchi yechim” yo‘q va G‘arb davlatlari qochqinlarni himoya qilishni kamaytirishni xohlasa-da, Global Janub katta o‘zgarishlarga qarshilik ko‘rsatishi mumkin.
Source: www.aljazeera.com