Shanba kuni islandiyaliklar mamlakat Yevropa Ittifoqiga (YI) a’zolik bo‘yicha muzokaralarni qayta boshlashi kerakmi yoki yo‘qmi degan masalada ovoz berish uchun saylov uchastkalariga chiqdi. Bu ovoz berish kichik arktika davlati uchun iqtisodiy va xavfsizlik jihatidan muhim oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Saylov Yevroskeptik hukumat Islandiya YI bilan oxirgi a’zolik muzokaralarini to‘xtatganidan 13 yil o‘tib o‘tkazilmoqda. O‘shanda hukumat mamlakat blokdan tashqarida yaxshiroq ahvolda bo‘ladi deb hisoblagan edi.
Ammo o‘shandan beri ko‘p narsa o‘zgardi. Arktikadagi xavfsizlik muammolari Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi va AQSh prezidenti Donald Trampning qo‘shni Grenlandiyaga bostirib kirish tahdidlari tufayli kuchaydi, yashash narxi oshdi va Islandiya valyutasi tebranishda davom etmoqda.
Bosh vazir Kristrun Frostadottir, uning sotsial-demokratlar partiyasi YI tarafdori, xalq qanday tanlov qilsa, uni hurmat qilishini aytdi. Agar islandiyaliklar “ha” deb ovoz bersa, mamlakat Bryussel bilan a’zolik shartlarini kelishish uchun yillar davom etadigan muzokaralarni boshlashi mumkin. Keyin esa YIga rasman kirish bo‘yicha ikkinchi referendum o‘tkaziladi.
So‘nggi so‘rovlar islandiyaliklarning bu masalada deyarli teng ikkiga bo‘linganini ko‘rsatmoqda. Gallup so‘rovi respondentlarning 51,6 foizi yangi muzokaralarga qarshi, 48,4 foizi esa tarafdor ekanini aniqladi. Maskina so‘rovi esa aksincha, 51,3 foizning tarafdor ekanini ko‘rsatdi.
Norvegiya Harbiy Akademiyasi strategiya professori Gabriella Grisiusning ta’kidlashicha, Islandiyaning qurolli kuchlari yo‘qligi uni doim “NATO va ayniqsa AQShga tayanib yashashga” majbur qilgan. “AQSh tobora oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lib borayotgani va ayniqsa Grenlandiya haqidagi retorikasi xavotir uyg‘otayotgani sababli, Islandiya YI orqali qo‘shimcha xavfsizlik kafolatlarini izlayotgani ajablanarli emas”, dedi u.
Islandiya universiteti xalqaro munosabatlar o‘qituvchisi Adam Fishvikning aytishicha, a’zolikning kutilayotgan foydalari inflyatsiyaning pasayishi, barqarorroq valyuta va iste’molchilar uchun kamroq bojxona to‘siqlarini o‘z ichiga oladi. Biroq, uning ta’kidlashicha, munozara “juda qutblangan” bo‘lib qolmoqda. Opponentlar 395 ming kishilik kichik davlat “kundalik siyosiy qarorlar ustidan nazoratni yo‘qotishidan” va yirik Yevropa kuchlari bilan to‘ldirilgan blokda cheklangan ta’sirga ega bo‘lishidan qo‘rqishadi.
Islandiya uchun YI a’zoligining foydalari boshqa nomzodlar kabi aniq emas. Islandiya nisbatan boy davlat bo‘lib, Shengen va Yevropa Iqtisodiy Hududiga a’zo sifatida allaqachon YI a’zoligi bilan keladigan yagona bozor imkoniyatlarining katta qismiga ega. Biroq, so‘nggi yillarda mamlakat iqtisodiy og‘riqlarni boshdan kechirmoqda, birinchi navbatda yashash narxi bilan bog‘liq. 2025-yilda iste’mol narxlari har qanday YI davlatidan yuqori bo‘lib, YI o‘rtacha ko‘rsatkichidan 87 foizga yuqori edi.
Islandiya valyutasi krona esa valyuta kursining o‘zgarishiga moyil bo‘lib, bu investitsiya ishonchini pasaytiradi va qarz olishni qimmatroq qiladi. Moliya vazirligi o‘z valyutasini saqlash xarajatlari foydadan oshib ketishini aniqladi. Yevroni qabul qilish foiz stavkalari va tranzaksiya xarajatlarini kamaytirishga yordam berishi mumkin.
Biroq, asosiy xavotir mamlakatning baliqchilik sanoatiga ta’siri bo‘lib, u 2024-yilda yalpi ichki mahsulotning (YaIM) taxminan 8 foizini bevosita ta’minlagan. YIga qo‘shilish orqali Islandiya YIning baliqchilik siyosatiga bo‘ysunadi, bu esa yangi ov kvotalari, xorijiy raqobatning kuchayishi va mahalliy baliqchilik siyosati ustidan nazoratning kamayishiga olib kelishi mumkin.
Islandiya universiteti zamonaviy tarix professori Valur Ingimundarsonning so‘zlariga ko‘ra, “YI a’zoligiga asosiy e’tiroz Islandiya baliqchilik – iqtisodiyotning an’anaviy tayanchi ustidan to‘liq nazoratni saqlab qolmasligidir”. Uning ta’kidlashicha, agar islandiyaliklar “ha” deb ovoz bersa ham, mamlakat baliqchilik sanoati bo‘yicha “temir” istisnolarsiz YI a’zoligiga o‘tishi dargumon.
Arktikadagi kuchayib borayotgan xavfsizlik bosimi va AQShning an’anaviy Yevropa hamkorlariga sodiqligi haqidagi noaniqlik Islandiyaning YIga qiziqishini kuchaytirmoqda. Islandiya NATOning asoschi a’zosi va AQSh bilan 75 yillik mudofaa shartnomasiga ega bo‘lsa-da, o‘zining doimiy qurolli kuchlariga ega emas va Rossiya ham, AQSh ham kuch proyeksiya qilishga intilayotgan geosiyosiy nuqtada joylashgan.
Islandiya tashqi ishlar vaziri Torgerdur Gunnarsdottir AQShning “Grenlandiya va Daniyaga qarshi bosim kampaniyasidan” “hafsalasi pir bo‘lganini” aytdi. U Rossiya “bizning suvlarimizda va yaqin atrofda, Shimoliy Atlantikada” xavfsizlik tahdidi ekanini ta’kidladi.
YI uchun Islandiyani o‘z orbitasiga jalb qilish YI hududini Shimoliy Atlantikaga ancha chuqurroq kengaytiradi, deydi professor Grisius. “Islandiyaning YI a’zoligi Arktika xavfsizlik dinamikasini o‘zgartirishi shart emas, chunki Islandiya Arktika davlati bo‘lib qoladi. Biroq, bu YIning Arktikadagi xatti-harakatiga ta’sir qilishi mumkin, chunki YI sakkizta Arktika davlatidan to‘rttasini – Islandiya, Finlyandiya, Shvetsiya va Daniyani o‘z ichiga oladi”, dedi u.
Source: www.aljazeera.com