AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi boshlanganiga olti oy bo‘ldi. Bu urush jahon energetika bozorlarida vayronagarchilikka olib keldi va global iqtisodiyotning ko‘plab sohalariga ta'sir qilishda davom etmoqda.
Urush iqtisodiyotning ko‘plab tarmoqlariga og‘ir yuk bo‘lgan bo‘lsa-da, ba'zi sanoat tarmoqlari uchun esa foyda keltirdi. Xususan, neft narxining keskin oshishi yirik energiya kompaniyalarining daromadlarini sezilarli darajada oshirdi.
AQShning eng yirik neft kompaniyasi ExxonMobil joriy yilning ikkinchi choragida 14,5 milliard dollar foyda ko‘rdi. Bu uning so‘nggi to‘rt yildagi eng yaxshi choraklik ko‘rsatkichidir. Chevron esa 12 milliard dollar foyda bilan olti yillik rekordni yangiladi.
Yevropa energetika gigantlari ham katta daromad oldi. Fransiyaning TotalEnergies kompaniyasi o‘tgan yilgi 3,6 milliard dollarga nisbatan 6 milliard dollar foyda qildi. Britaniyaning Shell va BP kompaniyalari esa yillik daromadlarini ikki baravar oshirib, mos ravishda 9,8 va 5,73 milliard dollar foyda ko‘rdi.
Saudiya Arabistonining Saudi Aramco kompaniyasi ham so‘nggi chorakda 33,4 milliard dollar foyda bilan o‘tgan yilga nisbatan uchdan bir ko‘p daromad oldi. Biroq, Abu-Dabi milliy neft kompaniyasi (ADNOC) Hormuz bo‘g‘ozining yopilishi tufayli ikkinchi chorakda foydasi 52 foizga kamayib, 665 million dollarni tashkil etdi.
Urushning moliyaviy xarajatlari ham katta. AQSh Mudofaa vaziri Pit Xegset iyul oyi oxirida Kongressga urushning hozirgi xarajatlarini 37,5 milliard dollar deb baholagan. Biroq, Garvard universiteti professori Linda Bilmesning fikricha, bu raqam faqat qisqa muddatli xarajatlarni o‘z ichiga oladi va umumiy xarajat 1 trillion dollarga yetishi mumkin.
Harbiy sanoat ham urushdan katta foyda ko‘rmoqda. Pentagon avgust oyida RTX korporatsiyasi bilan Tomahawk qanotli raketalari ishlab chiqarishni ko‘paytirish bo‘yicha 22,9 milliard dollarlik shartnoma imzoladi. Lockheed Martin bilan Patriot raketalarini uch baravar ko‘paytirish bo‘yicha 59 milliard dollarlik shartnoma tuzildi.
Biroq, Eronning arzon Shahed dronlari qimmat Patriot tizimlariga qarshi samarali qurol bo‘lmoqda. Har bir Patriot raketasi taxminan 4 million dollarga tushsa, Shahed dronlari atigi 20-50 ming dollarga ishlab chiqariladi. Bu esa AQSh va Isroil uchun og‘ir dars bo‘ldi.
Urush oziq-ovqat narxlarining oshishiga ham olib keldi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining oziq-ovqat narxlari indeksi iyul oyida 2023 yil yanvaridan beri eng yuqori darajaga chiqdi. Jahon oziq-ovqat dasturi hisob-kitoblariga ko‘ra, urush tufayli Somali, Afg‘oniston va Shri-Lankada qo‘shimcha 7,1 million odam oziq-ovqat tanqisligiga duch kelmoqda.
Moliyaviy institutlar ham urushdan foyda ko‘rdi. AQShning to‘rtta yirik banki – JPMorgan, Bank of America, Citigroup va Wells Fargo – ikkinchi chorakda jami 42,5 milliard dollar sof foyda oldi. Buyuk Britaniyaning HSBC banki foydasini 60 foizga oshirib, 10,1 milliard dollarga yetkazdi.
Aviatsiya sanoati esa katta zarar ko‘rdi. Yaqin Sharq aviakompaniyalari joriy yilda 4,3 milliard dollar zarar ko‘rishi kutilmoqda. Air New Zealand ham yuqori yoqilg‘i narxlari tufayli 200 million dollar zarar ko‘rdi.
Qayta tiklanadigan energiya manbalari ham urushdan foyda ko‘rdi. Kamida 26 davlat, jumladan Xitoy, Avstraliya va Fransiya, urushga javoban toza energiya tashabbuslarini e'lon qildi. Xalqaro energetika agentligi 2026 yilga kelib elektr avtomobillar barcha avtomobillar savdosining 29 foizini tashkil etishini taxmin qilmoqda.
Biroq, ko‘mir sanoati ham foyda ko‘rmoqda. Janubiy Afrikaning Thungela Resources kompaniyasi yarim yillik foydasini ikki baravar oshirdi. Indoneziya ham ko‘mir narxlarining oshishidan foyda olish uchun ishlab chiqarishni ko‘paytirishga qaror qildi.
Avtomobil sanoati esa katta zarar ko‘rdi. Toyota kompaniyasining global savdosi iyul oyida 5 foizga kamaydi. Volkswagen esa ikkinchi chorakda daromadi uchdan bir qismga tushib ketdi. Urush alyuminiy va boshqa materiallar narxining oshishiga olib keldi, bu esa ishlab chiqarish xarajatlarini oshirdi.
Source: www.aljazeera.com