Liviya o‘n yildan ko‘proq vaqt davomida ikki qarama-qarshi hukumat o‘rtasida bo‘linib kelmoqda. Mamlakatni birlashtirish va raqobatga barham berish maqsadida o‘tkazilishi rejalashtirilgan saylovlar endi ikki yil ichida bo‘lib o‘tishi kerak.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti vositachiligida Liviya g‘arbiy va sharqiy qismlaridagi ikki raqib hukumat parlament va prezidentlik saylovlarini ikki yil ichida o‘tkazishga kelishib oldi. Bu avvalgi urinishlardan farqli o‘laroq, umid bilan qaralmoqda.
BMTning Liviyadagi qo‘llab-quvvatlash missiyasi (UNSMIL) bayonotiga ko‘ra, bu kelishuv mamlakatni milliy saylovlar sari olib borish va o‘tish davrini yakunlashda muhim qadam bo‘ldi. Shuningdek, mamlakat saylov komissiyasi qayta tuziladi va ilgari kelishmovchiliklarga sabab bo‘lgan saylov qonunchiligi masalalari hal etilgan.
Biroq, bu kelishuv haqiqatan ham erkin va adolatli saylovlarga olib keladimi, noma’lum. 2011-yilda diktator Muammar Qaddafiy hokimiyatdan ag‘darilganidan so‘ng, Liviya ikki qismga bo‘lindi. 2014-yildan buyon mamlakat sharq va g‘arbda joylashgan raqib hukumatlar o‘rtasida bo‘linib kelmoqda. G‘arbda, Tripolida BMT tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Milliy birlik hukumati, sharqda esa Tobruk shahrida Vakillar palatasi joylashgan.
Sharqda sobiq jangari va siyosatchi Xalifa Haftar, g‘arbda esa Bosh vazir Abdulhamid Dbeiba hokimiyatni boshqaradi. Har biri mahalliy jangarilar va xorijiy kuchlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Avvalgi birlashtirishga qaratilgan saylov urinishlari muvaffaqiyatsiz tugagan.
Germaniyaning Gissen universiteti professori Andreas Dittmann bu kelishuvni ijobiy baholaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, avvalgi holatda davom etib bo‘lmas edi. Ko‘p yillik fuqarolar urushi va siyosiy bo‘linishdan so‘ng, liviyaliklarning urushni butunlay tugatish istagi kuchaygan. Siyosiy arboblarning munosabati ham o‘zgargan.
Ilgari xorijiy kuchlar faqat bitta hukumatni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa, endi ikkala tomonni birlashtirish zarurligi tushunilmoqda. BMT saylov sanasini belgilashdan tashqari, saylov komissiyasini mustahkamlash va saylov qonunlarini ishlab chiqishga ham harakat qilmoqda. Yangi birlashgan hukumat xavfsiz va ishonchli saylov jarayoni uchun sharoit yaratishi kerak.
BMT shuningdek, rahbarlik, xavfsizlik, iqtisodiyot va yarashuv masalalarida konsensusga erishish uchun “tuzilgan muloqotlar” o‘tkazdi. Germaniyaning Konrad Adenauer jamg‘armasi Tunis ofisi rahbari Maykl Bauer bu kelishuvni muhim, ammo cheklangan qadam deb hisoblaydi. Uning ta’kidlashicha, muvaffaqiyat qarorlarning qanchalik majburiy bo‘lishiga bog‘liq.
Bauerning so‘zlariga ko‘ra, so‘nggi paytlarda Liviyada ko‘plab siyosiy kelishuvlar bo‘lgan, ammo ularning hech biri amalga oshirilmagan. BMT jarayoniga parallel ravishda, AQSh ham turli rahbarlarni birlashtirishga harakat qilmoqda. Tramp ma’muriyatining arab va Yaqin Sharq masalalari bo‘yicha katta maslahatchisi Massad Bulos Dbeiba va Haftar oilalarini birlashtirishga urinmoqda.
Iyun oyida Haftarning o‘g‘li Saddam Vashingtonda bo‘lib, AQSh Davlat kotibi Marko Rubio bilan uchrashgan. Bauerning fikricha, Amerikaning Liviyaga munosabati BMT rejasidan farq qiladi. “BMT missiyasi asosan inklyuziv bo‘lgan bo‘lsa, Amerika missiyasi mamlakat elitalari o‘rtasida kelishuvga erishishga harakat qilmoqda”, deydi u.
Bauer bunday kelishuv erkin va adolatli saylovlarga qanday mos kelishini so‘roq ostiga oladi. “Saylovlar faqat natija oldindan belgilanmagan bo‘lsagina mazmunli bo‘ladi”, deb ta’kidlaydi u. Buyuk Britaniyaning Chatham House tahlil markazi esa, vazirliklar va resurslar atrofidagi bunday kelishuv Liviyadagi mavjud raqobatni institutsionalizatsiya qilishini ogohlantirgan.
Bunday kelishuvda raqib tomonlar davlat resurslarini o‘zaro bo‘lib olishadi va korruptsiya hamda patronaj tizimlari davom etadi. Mamlakatning sharq va g‘arbga bo‘linishini bartaraf etish qiyin bo‘ladi. Yangi birlashgan hukumat mavjud hokimiyat tuzilmalari bilan shug‘ullanishi kerak, yangidan boshlash emas.
Dittmann yana bir muammoni ta’kidlaydi: Liviya aholisining katta qismi g‘arbiy hududlarda, ayniqsa Tripoli mintaqasida yashaydi. Saylovlar o‘tkazilsa, sharqiy qism hokimiyatni yo‘qotishi mumkin. “Agar saylovlar bo‘lib, ular asosan demokratik tamoyillarga muvofiq o‘tsa, sharq faqat yutqazishi mumkin”, deydi u.
Bundan tashqari, tashqi kuchlar ham bor. Rossiya sharqda o‘z pozitsiyasini kengaytirgan, Turkiya esa g‘arbdagi hukumatni qo‘llab-quvvatlamoqda. Liviya xalqining istaklari va birlashgan hukumatdan kutganlari ham muhim. Bauer saylovlarning o‘zi Liviyaning muammolarini hal qila olmasligiga shubha qiladi.
“Odamlar mamlakatdagi disfunksiyaning tugashini ko‘rishga qiziqishadi”, deydi u. Liviya xomashyo va energiya zaxiralariga boy, ammo elektr uzilishlari va yetarli darajada davlat xizmatlari yo‘qligi kabi muammolardan aziyat chekmoqda. Agar davlat to‘g‘ri ishlasa, bu hozirgi resurslardan eng ko‘p foyda ko‘rayotganlarning kuchini cheklashi mumkin.
“Nega ular bu imkoniyatlardan ixtiyoriy ravishda voz kechishadi?”, deya so‘raydi Bauer. Bu ikki yil ichida eng qiyin savol bo‘ladi. Liviya siyosiy raqiblari o‘rtasidagi yangi kelishuv nafaqat saylovlarga yo‘l ochishi, balki raqiblar saylov natijalarini qabul qilishlari va davlat institutlari to‘g‘ri ishlashi uchun asos yaratishi kerak.
Source: www.dw.com