AQSh va Eron o‘rtasidagi urush tobora ko‘proq dengizda, ayniqsa Hormuz bo‘g‘ozida neft tankerlari va boshqa kemalarga qarshi hujumlar ko‘rinishida davom etmoqda.

8-sentabr kuni AQSh Eronga tegishli beshta neft tankeriga zarba berdi, bu esa Eronning Iordaniyadagi Al-Azraq havo bazasiga hujumiga sabab bo‘ldi. Bundan uch kun oldin AQSh yana uchta Eron tankerini nishonga olgan edi.

AQSh Markaziy qo‘mondonligi ma’lumotlariga ko‘ra, bu zarbalar Eron bo‘g‘oz yaqinida AQSh aviatashuvchisi va esminetsiga ballistik raketalar otganidan keyin amalga oshirilgan. Eron ham o‘z navbatida bo‘g‘oz orqali “ruxsatsiz yo‘l”da ketayotgan uchta neft tankerini va boshqa uchta AQSh bilan bog‘liq kemani nishonga olganini aytgan.

O‘zaro hujumlar Hormuz bo‘g‘ozini ekologik falokat xavfi ostidagi hududga aylantirmoqda. Millionlab barrel xom neft va neft mahsulotlarini tashuvchi tankerlar suv yo‘lida kutib turgani yoki harakatlanayotgani sababli, muvaffaqiyatli zarba yong‘inga, kemaning cho‘kishiga yoki yirik neft to‘kilishiga olib kelishi mumkin.

MarineTraffic ma’lumotlariga ko‘ra, 7-sentabr holatiga ko‘ra, Hormuz bo‘g‘ozidan o‘tishni kutayotgan 42 ta tanker bor, Ummon ko‘rfazi va Fors ko‘rfazida esa yana yuzlab kemalar harakatlanmoqda yoki sekin harakatlanmoqda. Ulardan 18 tasi neft tashuvchi tankerlardir.

Ularning umumiy sig‘imi 1,76 million kub metr neft va neft mahsulotlarini tashishga mo‘ljallangan – bu taxminan 11,1 million barrel neftni tashkil etadi, bu dunyoning kunlik neft talabining qariyb 11 foiziga teng. Bu miqdor taxminan 714 ta Olimpiya o‘lchamidagi suzish havzasini to‘ldirishga yetadi.

Agar yirik tanker zarba olsa yoki cho‘kib ketsa, millionlab litr neft ko‘rfazga to‘kilishi mumkin, bu qirg‘oq chiziqlari, baliqchilik va nozik dengiz ekotizimlarini ifloslantirishi mumkin. Dengizdagi neft to‘kilishi quruqlikdagidan farqli o‘laroq, oqimlar va shamollar ta’sirida juda katta maydonga tarqalishi mumkin.

5-sentabrda AQSh Markaziy qo‘mondonligi (CENTCOM) o‘z kuchlari Eronning uchta xom neft tankeriga zarba berganini ma’lum qildi – biri Xarg oroli yaqinida, Eronning asosiy neft eksport markazi; ikkinchisi Jask yaqinida; uchinchisi esa yuklanmagan tanker Ummon ko‘rfazida, ekipaj kemani tark etishga buyruq berilganidan keyin.

Urush boshlanganidan beri kamida 75 kema hujumga uchradi, kamida 21 dengizchi halok bo‘ldi. Ulardan ikkitasida kichik neft to‘kilishi, oltitasida yong‘in sodir bo‘ldi.

Iyun oyi boshida ekipaj portlash haqida xabar berganidan keyin Ummon qirg‘oqlaridan taxminan 22 dengiz mili uzoqlikda qirg‘oqqa urilgan Caroline Bezengi tankeridan neft oqmoqda. Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, tanker 800 ming barrel neft tashigan.

Ummon Atrof-muhit boshqarmasi to‘kilish Ras Madraka yaqinidagi taxminan 40 km qirg‘oq chizig‘iga va Masira oroliga ta’sir qilishi mumkinligi haqida ogohlantirgan.

3-avgust kuni Liberiya bayrog‘i ostidagi Minoan Pioneer quruq yuk kemasi Ummon qirg‘oqlari yaqinida noma’lum snaryad bilan urilgan va yonib ketgan. 10-avgustda olingan sun’iy yo‘ldosh tasvirlari Qeshm oroli yaqinida katta neft dog‘ini ko‘rsatgan, Sirri oroli yaqinida ham yana bir dog‘ aniqlangan.

O‘tgan mojarolar, masalan, “Cho‘l bo‘roni” operatsiyasi – AQSh Iroqqa qarshi urushgan, Saddam Husayn kuchlari Quvaytga bostirib kirganidan keyin – ham atrof-muhit ifloslanishining izini qoldirgan. Iroq kuchlari chekinayotganda Quvayt neft quduqlarini yoqib yuborgan, ular oylar davomida yonib, ko‘rfazning shimoliy qirg‘og‘iga millionlab gallon neft to‘kilishiga sabab bo‘lgan.

Janubiy Quvaytdan Saudiya Arabistonidagi Abu Ali oroligacha bo‘lgan 770 km dan ortiq qirg‘oq chizig‘i neft va qatron bilan qoplangan, bu mahalliy dengiz ekotizimlarini yo‘q qilgan. O‘ttiz besh yil o‘tib, AQSh-Isroilning Eronga urushi yana nozik dengiz ekotizimini xavf ostiga qo‘ymoqda.

Ko‘rfazda dunyodagi eng issiq va sho‘r dengiz muhitlaridan birida omon qoladigan chidamli marjon riflari va mangrov o‘rmonlari mavjud. Bu yopiq suv havzasi marjon riflari, dengiz o‘tlari, mangrovlar, loyqa qirg‘oqlar va sho‘r botqoqlarni qo‘llab-quvvatlaydigan sayoz, yarim yopiq dengizdir.

Ushbu yashash joylari baliqlar, toshbaqalar, dugonglar va ko‘chmanchi qushlar uchun muhim oziqlanish va ko‘payish joylari bo‘lib, baliqchilikni qo‘llab-quvvatlaydi va qirg‘oqlarni himoya qiladi. Hind okeani bilan cheklangan suv almashinuvi tufayli ifloslanish ko‘rfaz dengiz ekotizimlariga qo‘shimcha bosim o‘tkazishi mumkin.

Janubiy Florida universiteti tomonidan iyun oyida o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, sun’iy yo‘ldosh tasvirlariga asoslanib, ko‘rfaz va Hormuz bo‘g‘ozidagi neft to‘kilishi mart oyida o‘tgan yilga nisbatan to‘rt baravar ko‘p bo‘lgan. Tadqiqot guruhi bo‘g‘ozda qamalgan kemalar atrofida neft oqishining ko‘p holatlarini qayd etgan.

Sultan Qobus universiteti professori doktor Husayn Samh al-Masruuriyning Al Jazeera nashriga aytishicha, neft va neft uglevodorodlari baliqlar, marjonlar, plankton va boshqa dengiz organizmlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Baliq tuxumlari va lichinkalari ayniqsa himoyasiz bo‘lishi mumkin.

“Marjon riflari, mangrovlar, dengiz o‘tlari va qirg‘oq cho‘kindilari kabi nozik yashash joylari ifloslantiruvchi moddalarni ancha uzoqroq saqlab qolishi mumkin. Suv sifati, oziq-ovqat zanjiri mahsuldorligi, baliq tarqalishi va potentsial urug‘lanish yoki migratsiya naqshlaridagi o‘zgarishlar orqali bilvosita ta’sirlar ham bo‘lishi mumkin. Baliqchilik uchun bu baliq ovlash imkoniyatlarining qisqarishi, xarajatlarning oshishi va qirg‘oq jamoalari uchun daromad yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin”, deydi u.

Neft, shuningdek, cho‘kindilarda qolib, plyaj qumini va loyni qoplashi mumkin – 1991 yilgi ko‘rfazdagi neft to‘kilishi misolida bo‘lgani kabi. Neft to‘kilishi mikroskopik planktondan tortib baliq lichinkalari, marjon riflari, dengiz o‘tlari va mangrovlargacha bo‘lgan boshqa dengiz hayotini ham bo‘g‘ib qo‘yishi mumkin.

Ko‘rfaz davlatlari asosan taxminan 65 million aholisi uchun asosiy suv manbai sifatida tuzsizlantirishga tayanadi. Eronning janubiy qirg‘og‘ida ham bir nechta tuzsizlantirish zavodlari mavjud, ularning ba’zilari AQSh hujumlariga uchragan. Eron qirg‘og‘i bo‘ylab taxminan 15 million kishi yashaydi.

Al-Masruuriyning qo‘shimcha qilishicha, dengiz suvi olish joylari yaqinidagi neft ifloslanishi xom suv sifatiga ta’sir qilishi, tozalash jarayonlariga xalaqit berishi va og‘ir holatlarda vaqtinchalik operatsion cheklovlarni talab qilishi mumkin. “Haqiqiy xavf ko‘p jihatdan to‘kilish joyiga, oqimlarga, suv olish joyining masofasi va chuqurligiga hamda tozalash texnologiyasiga bog‘liq”, deydi al-Masruuriy.

U zamonaviy monitoring, modellashtirish va ilg‘or tozalash tizimlari xavfni sezilarli darajada kamaytirishi mumkinligini qo‘shimcha qiladi. Birlamchi vazifa erta aniqlashdir, shunda ifloslangan suv tuzsizlantirish tizimlariga kirishining oldini olish mumkin.

Source: www.aljazeera.com