So'nggi uch yil ichida Isroildagi beqaror vaziyat va 2023-yil 7-oktabr hujumlaridan keyin davom etgan urushlar ko'plab isroilliklarni Kipr Respublikasiga yuzlanishga majbur qildi. Ko'pchilik uchun bu yaqin orol endi faqat dam olish va investitsiya maskani emas, balki doimiy yashash joyi va Isroildagi vaziyat yomonlashganda "B rejasi"ga aylanmoqda.
DW ga anonim ravishda gaplashgan isroilliklar o'z qarorlarini shu tarzda izohladilar. Limassol tumanidagi yirik turar-joy majmuasida yaqinda uy sotib olgan bir isroillik: "Isroildagi vaziyat qiyinlashsa, B rejam bo'lishini xohlayman", dedi. Boshqasi Kiprning yaqinligi va o'xshashligiga ishora qildi: "40 daqiqalik parvoz, bir xil manzara, bir xil iqlim. Bu xuddi Isroilda bo'lgandek, lekin aslida u yerda emas". Uchinchisi esa biznes bilan bog'liqligini aytdi: ko'plab Isroil kompaniyalari o'z operatsiyalarining bir qismini Kiprga ko'chirgan, bu ularga Yevropa Ittifoqi davlatlari bilan biznes qilishni osonlashtiradi.
Kipr Respublikasining aholisi bir milliondan kam. Isroil ommaviy axborot vositalari keltirgan hisob-kitoblarga ko'ra, hozirda kamida 3000 isroillik oila Kiprda doimiy yashaydi va ularning soni har yili bir necha yuzga oshib bormoqda. Isroil matbuoti o'n minglab isroilliklar orolda ko'chmas mulk sotib olgani haqida yozmoqda. "Israel Hayom" gazetasi taxminan 20000 isroillik Kiprda yil bo'yi yashamasdan ko'chmas mulkka ega ekanligini xabar qildi. Kipr Yer kadastri parlamentga taqdim etgan raqamlarga ko'ra, 2021-2024-yillar orasida faqat Larnaka, Pafos va Limassol qirg'oq tumanlarida isroillik xaridorlar ishtirok etgan 3851 ta ko'chmas mulk o'tkazmasi va oldi-sotdi shartnomalari qayd etilgan.
Ammo Isroilning Kiprga qiziqishi kvartiralar va dam olish uylaridan tashqari yer, turizm loyihalari va yirik investitsiya loyihalarini ham qamrab oladi. Eng yorqin misollardan biri Isroilning Fattal mehmonxonalar guruhi bo'lib, uning Kiprdagi investitsiyalari yuz millionlab yevroni tashkil etadi va Limassol, Pafos va Larnakadagi mehmonxonalarni o'z ichiga oladi. Larnakada Isroil manfaatdor investorlari tarixiy Palm Beach mehmonxonasini qayta qurish (110 million yevrodan ortiq investitsiya), shuningdek, dengiz bo'yida ikkita 15 qavatli minora qurishni nazarda tutuvchi taxminan 40 million yevrolik Aqua Residences loyihasi ortida turibdi. Limassol tumanida bir isroillik investor o'nlab yillar davomida tashlandiq bo'lgan Trozena qishlog'ini qayta tiklashni rejalashtirmoqda: 60 ga yaqin uyni tiklash, turizm inshootlari, lager va vino zavodi qurish. Natura 2000 muhofaza hududida joylashgan ushbu loyiha qarshiliklarga sabab bo'ldi va tegishli ruxsatnomalarsiz boshlangan ishlar yuzasidan tegishli organlar tomonidan tekshiruv boshlandi.
Shu bilan birga, Isroil jamoasiga xizmat ko'rsatuvchi infratuzilma tobora ko'zga tashlanmoqda. Larnaka, Limassol va Pafosda ibodat joylari, biznes va xizmatlar, jumladan, kosher taomlar taklif qiluvchi restoranlar ochilgan. Yo'llar bo'ylab ibroniy tilidagi reklamalar, jumladan, siyosiy kampaniya materiallari ham ko'rinadi. O'tgan yozda Kipr avtomagistrallarida isroillik saylovchilarga qaratilgan Gadi Eisenkotning "Yashar" partiyasi uchun billboardlar paydo bo'ldi. Isroil mavjudligining tobora doimiylashib borayotganining eng yorqin dalili Limassol yaqinidagi Polemidia shahrida 1500 nafargacha o'quvchi uchun mo'ljallangan xususiy yahudiy maktabining rejalashtirilayotganidir.
Bularning barchasi chet el investitsiyalari va umuman ko'chmas mulkka egalik qilish bo'yicha tobora qizib borayotgan siyosiy munozaralarga turtki bo'ldi. Munozara, shuningdek, tanqidchilar Kiprning Isroilga so'zsiz diplomatik yordami deb atayotgan narsa va orolning 2013-yilgi moliyaviy inqirozdan keyin fuqarolikni investitsiya orqali berish dasturini kengaytirgandan so'ng tezlashgan Rossiya kapitalining ommaviy oqimi bilan bog'liq oldingi tajribasi bilan ham shakllanmoqda. Eng keskin siyosiy tanqid Kiprning Mehnatkash xalqi taraqqiyparvar partiyasi (AKEL) bosh kotibi Stefanos Stefanou va to'g'ridan-to'g'ri demokratiya partiyasi rahbari, Yevroparlament deputati Fidias Panayiotoudan kelgan. Hozirda muxolifatda bo'lgan Kiprning asosiy chap qanot partiyasi bo'lgan AKEL rahbari Stefanou Kipr yerlarining chet elliklarga nazoratsiz sotilishidan ogohlantirdi, xususan isroilliklar tomonidan sotib olinishiga va o'z infratuzilmasiga ega yopiq turar-joy jamoalari yaratilishiga ishora qildi. Panayiotou bundan ham uzoqqa borib, "Isroil Kiprni sotib olmoqda" deb da'vo qildi va Kipr iqtisodiyoti Isroil kapitaliga haddan tashqari qaram bo'lib qolish xavfi haqida ogohlantirdi.
Bu so'zlar Isroil tomonidan keskin javobga sabab bo'ldi. Isroilning Kiprdagi elchisi Oren Anolik Isroilning haddan tashqari ta'siri haqidagi da'volarni rad etib, orolda yashab va biznes yuritayotgan minglab isroilliklar uning ijtimoiy va iqtisodiy to'qimasiga aylanganligini ta'kidladi. U, shuningdek, ma'lum bir millatni ajratib ko'rsatish va "xorijiy iqtisodiy kuch" haqidagi stereotiplarni qo'llash antisemitizmni kuchaytirishi mumkinligidan ogohlantirdi. Kipr hukumati chet el investitsiyalarini jalb qilishni asosiy iqtisodiy ustuvorlik qilib belgilagan, Prezident Nikos Christodoulides bir necha bor Kiprni xalqaro investorlar uchun jozibador manzilga aylantirish maqsadini ta'kidlagan. Xususan, Isroil investitsiyalari haqida gap ketganda, sobiq Energetika va savdo vaziri George Papanastasiouning bayonoti hukumatning yondashuvini ko'rsatadi. 2025-yilda hali lavozimda bo'lgan Papanastasiou hukumat "isroillik ishbilarmonlar Kipr iqtisodiyotining ko'plab sohalarida, jumladan turizm, texnologiya, energetika, sog'liqni saqlash va ko'chmas mulkda mavjudligini mamnuniyat bilan qayd etishini" aytgan edi.
Munozara endi parlamentga yetib bordi va umuman uchinchi davlat fuqarolari tomonidan ko'chmas mulk sotib olinishini qamrab oldi. Qonun chiqaruvchilar mamlakatning ikki yirik partiyasi — chap qanot AKEL va o'ng markazchi Demokratik miting (DISY) tomonidan Yevropa Ittifoqiga a'zo bo'lmagan davlatlar fuqarolarining yer sotib olishiga cheklovlar joriy etishga qaratilgan qonunchilik takliflarini ko'rib chiqmoqda. Takliflardan biri DISY deputati Nikos Georgiou tomonidan kiritilgan. DW ga bergan intervyusida u "so'nggi yillarda chet el fuqarolari tomonidan yer sotib olish misli ko'rilmagan darajaga yetganini", bu "demografik tarkib, yer qiymati va ba'zi hollarda milliy xavfsizlikka" ta'sir qilganini aytdi. Georgiou o'z taklifi "hech qanday davlatga yoki uning fuqarolariga qarshi qaratilmaganligini" ta'kidladi va munozara "qo'rqitmasdan, uchinchi davlat fuqarolariga qarshi ritorikasiz" o'tkazilishi kerakligini qo'shimcha qildi. AKEL ham shunga o'xshash qonunchilik taklifini kiritgan. DW ga bergan intervyusida AKEL deputati Giorgos Koukoumas o'z partiyasi chet el fuqarolari tomonidan ommaviy va nazoratsiz ko'chmas mulk sotib olinishi masalasini ko'targanini, chunki ular "ko'chmas mulk narxlarini shunday darajaga ko'taradigan omillardan biri bo'lib, oddiy kiprlik uchun mamlakatning shahar markazlarida uy sotib olish yoki hatto ijaraga olish imkonsiz bo'lib qolmoqda" ekanligini aytdi. U, shuningdek, Kipr jamiyatining katta qismida, xususan isroilliklar tomonidan sotib olinishiga oid xavotirlarga ishora qildi. Uning so'zlariga ko'ra, bu xavotirlar "shubhasiz, isroilliklar tomonidan yirik biznes korxonalari va katta yer maydonlarining keng qamrovli sotib olinishi, 'Kiprda ikkinchi Isroil' yaratilishi haqidagi ketma-ket Isroil ommaviy axborot vositalari xabarlari, orolimizdagi Isroil razvedka mavjudligi va Kipr hukumati tomonidan so'nggi yillarda ilgari surilgan mudofaa va xavfsizlik sohasidagi Isroil bilan munosabatlar bilan bog'liq".
Tahrirchi: Aingeal Flanagan.
Source: www.dw.com