Yaponiya aholisi orasida 100 va undan katta yoshdagilar soni rekord darajaga yetdi. Mamlakat Sog'liqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, bu yil yuz yoshli fuqarolar soni 107 677 nafarni tashkil etib, o'tgan yilga nisbatan 7 914 nafarga ko'paydi. Bu ko'rsatkich 56 yildan beri uzluksiz o'sib bormoqda. Ularning deyarli 88 foizini ayollar tashkil qiladi.
Sog'liqni saqlash vaziri Kenichiro Ueno ko'plab odamlarning uzoq, sog'lom va faol hayot kechirayotganidan "juda mamnun" ekanligini bildirib, tibbiy texnologiyalar taraqqiyoti, sog'lom turmush tarzi va ovqatlanish ratsionini asosiy omillar sifatida tilga oldi. Biroq bu bayram kayfiyati ortida chuqur nomutanosiblik yotibdi: keksalar soni ortib borayotgan bir paytda tug'ilish darajasi tarixiy minimumda qolmoqda, bu esa pensiya, sog'liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar xarajatlarini qoplash uchun ishchi kuchining qisqarishiga olib kelmoqda.
Yaponiya dunyodagi eng keksa aholiga ega davlatlardan biri bo'lib, hozirda har 10 rezidentdan deyarli uchtasi 65 yoshdan katta. Bu ulush 2070 yilga borib 40 foizga yaqinlashishi prognoz qilinmoqda. Bundan tashqari, hukumat ma'lumotlariga ko'ra, o'tgan yili 95 va undan katta yoshdagilar soni 800 mingdan oshgan, shu bilan birga faqat 700 ming chaqaloq tug'ilgan. Aholining qisqarishi tezlashmoqda: dastlabki aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, 2025 yilda 47 prefekturadan 45 tasida aholi besh yil avvalgiga qaraganda kam bo'lgan, faqat Tokio va Okinava o'sish qayd etgan. Yaponiya aholisi 2008 yilda taxminan 128 million bilan eng yuqori cho'qqiga chiqqan edi, Milliy aholi va ijtimoiy ta'minot tadqiqot instituti prognoziga ko'ra, 2070 yilga borib bu ko'rsatkich 87 millionga tushadi, ya'ni taxminan 30 foizga kamayadi.
Uzoq umr ko'rishning yagona sababi yo'q, ammo tadqiqotchilar ovqatlanish, jismoniy faollik va sog'liqni saqlash tizimi kombinatsiyasini ta'kidlaydilar. An'anaviy yapon ratsioni ko'p miqdorda baliq, sabzavot va guruchni o'z ichiga oladi, to'yingan yog'lar nisbatan kam. Semizlik darajasi ko'plab G'arb davlatlariga qaraganda ancha past. Kundalik tartib ham muhim rol o'ynaydi: ko'plab odamlar, jumladan keksalar ham piyoda yurishadi, velosipedda yuradilar va jamoat transportidan foydalanadilar, guruh mashqlari keng tarqalgan. Yaponiyaning universal sog'liqni saqlash sug'urtasi tizimi AQSh kabi boshqa davlatlarga qaraganda nisbatan arzon narxlarda keng qamrovli davolanish va dori-darmonlardan foydalanish imkonini beradi.
Uzoq umr ko'rish yutuq bo'lsa-da, Yaponiyada bu dunyodagi eng past tug'ilish ko'rsatkichlaridan biri bilan birga kechmoqda. Mamlakatning umumiy tug'ilish koeffitsienti (bir ayolning hayoti davomida tug'ishi kutilayotgan o'rtacha bolalar soni) 2025 yilda rekord darajada past bo'lgan 1,14 ni tashkil etdi. Aholining barqarorligini saqlash uchun bu ko'rsatkich taxminan 2,1 bo'lishi kerak. Aholi qarishi bilan pensiya yoshidagilar soni ortib, ularni kamayib borayotgan mehnatga layoqatli aholi qo'llab-quvvatlashi kerak bo'ladi. Bu vaqt o'tishi bilan katta iqtisodiy muammoga aylanadi. Yaponiya bolalar uchun nafaqalar, subsidiyalangan bolalar bog'chalari, ota-ona ta'tillari va boshqa rag'batlantirish choralarini joriy qildi, ammo hech biri uzoq muddatli pasayishni to'xtata olmadi.
Bundan tashqari, sotsiologlarning ta'kidlashicha, yaponiyaliklar kamroq turmush qurmoqda yoki kechroq turmush qurmoqda, bu esa farzand ko'rish ehtimolini kamaytiradi. Ko'plab yosh kattalar ishonchsiz bandlik, turg'un ish haqi va talabchan ish soatlaridan xavotirda, bu esa oila qurishni qiyinlashtiradi. Ayollarning ishchi kuchida ishtiroki ortgani bilan, bola parvarishi va uy ishlarini teng taqsimlash har doim ham ta'minlanmagan, bu esa ayollar uchun ota-onalikni martaba bilan uyg'unlashtirishni qiyinlashtiradi. Bosh vazir Sanae Takaichi aholining qisqarishi va tug'ilishning pasayishini asosiy milliy muammolar deb belgiladi, yapon rasmiylari esa bu tendentsiya mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy asoslariga tahdid solishini bir necha bor ogohlantirdi.
Mehnatga layoqatli aholining qisqarishi daromad solig'i va ijtimoiy sug'urta badallarini to'lovchilar sonining kamayishini anglatadi, pensiya, sog'liqni saqlash va keksalarni parvarish qilish xarajatlari esa ortib boradi. Bu nomutanosiblik davlat moliyasiga va tizimni soliqlar orqali qo'llab-quvvatlayotgan yosh ishchilarga tobora katta bosim o'tkazmoqda. Mehnat tanqisligi qurilish, qishloq xo'jaligi, transport, sog'liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar kabi sohalarga ta'sir qilmoqda. Qishloq joylari ayniqsa og'ir ahvolda: yoshlar shaharlarga ko'chib ketishi natijasida qariyotgan jamoalarda ishchilar kamayib, davlat xizmatlari pasaymoqda. Immigratsiya mehnat tanqisligini qoplashga yordam berishi mumkin va Yaponiyaning xorijiy aholisi so'nggi yillarda o'sdi. Biroq xorijiy fuqarolar aholining atigi 3 foizini tashkil qiladi va sezilarli darajada ko'proq migrantlarni qabul qilish takliflari siyosiy jihatdan munozarali bo'lib qolmoqda.
Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko'ra, umr ko'rish davomiyligining oshishi butun dunyo bo'ylab insoniyatning eng katta yutuqlaridan biridir. "Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish va sog'liqni saqlash sohasidagi yutuqlar o'lim darajasini pasaytirdi, ayniqsa keksalar orasida", deydi JSST. "Ko'pchilik endi 60 va undan ko'proq yashashni kutishi mumkin." Global o'rtacha umr ko'rish davomiyligi 2024 yilda 73,3 yoshga yetdi, bu 1995 yildan beri 8,4 yilga ko'pdir. 60 va undan katta yoshdagilar soni 2023 yildagi 1,1 milliarddan 2030 yilga borib 1,4 milliardga ko'tarilishi prognoz qilinmoqda. Ammo bu o'tish ba'zi mamlakatlarda boshqalarga qaraganda ancha rivojlangan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jahon aholi istiqbollari bo'yicha so'nggi tarixiy hisob-kitoblariga ko'ra, 2023 yilda Yaponiyaning o'rtacha yoshi 49 ni tashkil etgan. Italiya 47,5 bilan ikkinchi o'rinda, Portugaliya 46,2, Gretsiya 45,7 va Germaniya 45,1.
Source: www.aljazeera.com