Buyuk Britaniya hududidagi Uels qirg‘oqlarida mutaxassislar to‘rt asrdan ko‘proq vaqt davomida qum ostida ko‘milib yotgan qadimiy jez (latun) qulfni zamonaviy texnologiyalar yordamida ochishga muvaffaq bo‘ldi. Olimlar nodir tarixiy buyumga ziyon yetkazmaslik maqsadida kompyuter tomografiyasidan foydalandilar va mexanizm ichidagi to‘rtta harfdan iborat maxfiy kodni aniqlashga erishdilar. Mazkur topilma 1583-yilda halokatga uchragan kema qoldiqlariga tegishli ekani ma’lum bo‘ldi.
Asosiy faktlar: Qulf 1999-yilda Port-Tolbot shahri yaqinidagi Morfa plyajida metall qidiruvchi havaskor Piter Xyuz tomonidan topilgan bo‘lib, u 1583-yil 28-dekabrda Ispaniyadan qaytayotib bo‘ronda cho‘kib ketgan «Ann Francis» kemasi yuklarining bir qismidir. Mexanizmni ochish uchun to‘g‘ri kod «ANCE» so‘zi ekanligi Uels milliy muzeyi va Kardiff universiteti tadqiqotchilari o‘tkazgan rentgen skanerlash natijasida oydinlashdi.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, XVI asrning ikkinchi yarmida Ispaniya va Britaniya orollari o‘rtasidagi dengiz qatnovi ko‘plab xavf-xatarlar, jumladan qaroqchilik va kuchli bo‘ronlar bilan to‘la bo‘lgan. Falokatga uchragan «Ann Francis» kemasi o‘z davrining qimmatbaho tijorat mahsulotlarini tashiydigan vositalaridan biri hisoblangan. Qulf topilgan joy atrofida ispan kumush tangalari hamda ularning og‘irligini tekshirishga mo‘ljallangan maxsus tarozi toshlarining mavjudligi mazkur moslama shaxsiy xazina yoki muhim hujjatlar saqlangan kichik sandiqchani qulflash uchun xizmat qilganini ko‘rsatadi.
Topilmani qo‘lga kiritgan Piter Xyuz ushbu mexanizmni qariyb yigirma yil davomida mustaqil ravishda ochishga uringan, biroq uning barcha urinishlari besamar ketgan edi. Qulfda har birida oltitadan harf tushirilgan to‘rtta aylanuvchi halqa mavjud bo‘lib, bu jami 1 296 ta ehtimoliy kombinatsiyani yuzaga keltirardi. Bundan tashqari, mexanizm chetlariga o‘yib yozilgan qo‘shimcha qo‘zg‘almas harflar begona shaxslarni chalg‘itish va kodni buzib kirishni murakkablashtirish maqsadida ataylab ishlangan. Ichki sirlar esa faqat ichki detallarni 3D formatda aks ettiruvchi yuqori aniqlikdagi skaner vositasida to‘liq ochib berildi.
Xyuz o‘zi to‘plagan noyob tarixiy buyumlar kolleksiyasini 2017-yilda Uels milliy muzeyiga topshirgan bo‘lib, mazkur eksponatlar keng jamoatchilikka namoyish etilmoqda. Muzey kuratorlarining ta’kidlashicha, qulf to‘rt yuz yildan ortiq vaqt sho‘r dengiz suvi va nam qum ostida yotganiga qaramasdan aqlbovar qilmas darajada butun saqlangan va hozirda ham o‘z funksiyasini dastlabki holatidek bajarishga qodir.
Source: podrobno.uz