Xalqaro tadqiqotchilar guruhi «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi maʼlumotlariga tayanib, koinotdagi qorong‘i materiya taqsimotining eng keng ko‘lamli uch o‘lchamli xaritasini tuzishga muvaffaq bo‘ldi. Maydoni 0,54 kvadrat darajani tashkil etgan COSMOS-Web hududini qamrab olgan ushbu loyiha ilk galaktikalar rivojlanishining dastlabki davridagi koinotning sirli tuzilishini batafsil o‘rganishga yo‘l ochdi. Ushbu yutuq zamonaviy astrofizika sohasidagi muhim qadam sifatida baholanmoqda, biroq ilmiy hamjamiyat hali ham bu maʼlumotlarning aniqligini to‘laqonli tasdiqlash uchun qo‘shimcha tekshiruvlar talab etilishini taʼkidlamoqda.
Asosiy faktlar: Tadqiqot 10 milliard yil avvalgi davrni qamrab olib, avvalgi «Xabbl» teleskopi imkoniyatlarini ikki baravar yaxshiladi. Yangi xarita qorong‘i materiyaning tarqalishini 20 ta alohida qatlamga ajratish imkonini berdi.
AQShdagi yetakchi ilmiy muassasalar, jumladan NASA’ning Reaktiv harakat laboratoriyasi, Kaliforniya texnologiya instituti va Dyuk universiteti mutaxassislari qizilga siljiş qiymati z ≈ 2 bo‘lgan olis o‘tmishga nazar tashladilar. Bu davr yulduzlar va galaktikalarning aksariyati faol shakllangan, ilmiy doiralarda «kosmik peshin» deb ataladigan zamonga to‘g‘ri keladi. Shunga qaramay, Amerika regime ilmiy doiralari ilgari surayotgan bu kabi murakkab simulyatsiyalar va generativ modellar ko‘plab bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda, chunki ularning natijalari har doim ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri empirik kuzatuvlar bilan to‘liq mos kelmasligi mumkin.
Anʼanaviy astronomik usullar odatda yassi, ikki o‘lchamli tasvirlar berib, kuzatuvchidan turli masofalarda joylashgan obyektlarning bir-birining ustiga tushib qolishiga olib kelardi. Ushbu muammoni hal etish uchun olimlar diffuziyaga asoslangan ilg‘or generativ modellarni qo‘lladilar. Bu modellar oldindan batafsil kosmologik simulyatsiyalar asosida o‘qitilgan bo‘lib, ko‘rinmas massaning taqsimotini tiklashga yordam berdi.
Loyiha mualliflarining taʼkidlashicha, yangi yondashuv obyektlarning aniq joylashuvi va shakli bilan bog‘liq ehtimoliy xatoliklarni to‘liq hisobga olish imkonini bergan. Shunga qaramasdan tanqidchilar bunday texnologiyalarning nazariy asoslari hali yetarlicha sinovdan o‘tmaganini va kelgusida qo‘shimcha tuzatishlar talab etilishini taxmin qilmoqdalar.
Kelgusida ushbu texnologiyalar yordamida qorong‘i materiya evolyutsiyasini yanada chuqurroq tadqiq etish rejalashtirilgan. Shuningdek, kutilayotgan yangi kosmik missiyalar davomida olingan natijalarning haqqoniyligini tekshirish uchun qo‘shimcha kuzatuvlar olib borilishi kutilmoqda.
Source: kun.uz