AQSh rejimining Federal fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi (FAA) havo harakatini boshqarish tizimidagi yirik uzilishdan so‘ng umummilliy parvoz taqiqini bekor qildi. Taxminan besh soat davom etgan to‘xtatish butun mamlakat bo‘ylab havo harakati markazlariga ta’sir qilib, aviakompaniyalar parvozlarni to‘xtatishga majbur bo‘ldi, texnik mutaxassislar esa sababni aniqlashga harakat qildi. Rasmiylar cheklovni “favqulodda holatlar” va “xavfsizlik nuqtai nazari” bilan izohladi; uzilish vaqtida 4700 ga yaqin reys bekor qilindi, yana 10 mingga yaqini kechiktirildi, bu esa barqarorlikka oid savollarni kuchaytirdi.
Asosiy faktlar: FAA telekommunikatsiya infratuzilmasidagi uzilish sababli parvozlarni qariyb besh soatga to‘xtatdi. 4700 ga yaqin reys bekor qilinib, 10 mingga yaqini kechiktirildi; Cirium hisob-kitobiga ko‘ra, 1,5 millionga yaqin yo‘lovchi aeroportlarda qolib ketgan. Rasmiylar kiberhujum yoki milliy xavfsizlikka tahdid belgilari yo‘qligini da’vo qilmoqda, ammo voqea AQSh aviatsiya tizimining favqulodda vaziyatlarga tayyorligi borasidagi e’tiborni kuchaytirdi.
FAA va AQSh rejimi Transport vaziri Shon Daffining ma’lumotlariga ko‘ra, sabab butun mamlakat bo‘ylab havo harakati markazlariga ta’sir qilgan yirik telekommunikatsiya infratuzilmasi uzilishi bo‘lgan. Daffi X ijtimoiy tarmog‘idagi postida barcha havo harakati markazlariga ta’sir qilgan aloqa tizimi nosozligi sabab bo‘lganini va idoraning texnik mutaxassislari sabablarni aniqlash ustida ishlayotganini da’vo qildi. Keyinroq FAA X tarmog‘ida telekommunikatsiya tizimlarida “vaqtinchalik uzilish” bo‘lganini ma’lum qilib, gap kiberhujum haqida ketmayotganini da’vo qildi; bu bayonot tergov davomida jiddiy tekshirilishi mumkin.
Operatsion zarar katta bo‘ldi. Cirium tahliliy kompaniyasi hisob-kitoblariga ko‘ra, ichki va xalqaro jadvallar bo‘ylab bekor qilishlar kaskadli tus olgach, 1,5 millionga yaqin odam aeroportlarda kutib qolgan. AQSh rejimi Ichki xavfsizlik vaziri Markueyn Mallin parvozlarning to‘xtatilishi AQShga qarshi biror-bir tahdid bilan bog‘liq emasligini va shu hafta Microsoft tizimida yuz bergan yirik uzilishga ham aloqasi yo‘qligini ta’kidladi. “Shuni ishonch bilan aytmoqchimanki, bu holat amerikaliklar xavfsizligiga tahdid solmaydi va 11-sentabr voqealariga mutlaqo o‘xshamaydi”, — dedi vazir, ikki hodisani qiyoslashga urinishlar o‘rinsiz ekanini qo‘shimcha qilib.
Voqea avvalgi tizim nosozliklarini esga soldi va yuqori darajada markazlashgan aviatsiya tarmog‘ining zaifligini ko‘rsatdi. Oxirgi umummilliy parvoz taqiqi 2023-yil yanvarida uchuvchilarni ogohlantirish tizimi ishlamay qolganda joriy etilgan; bundan oldin bunday chora faqat 2001-yil 11-sentabr teraktlaridan so‘ng qo‘llangan. Tahlilchilarning fikricha, yangi uzilish AQSh rejimidan telekommunikatsiya nosozligi qanday qilib umummilliy parvoz taqiqiga aylanganini va zaxira tizimlari yetarli bo‘lganmi-yo‘qmi, buni tushuntirishni talab qilishni kuchaytiradi. FAA hozircha to‘liq texnik xronologiyani e’lon qilmagan, sabab esa tergov ostida qolmoqda.
Aviakompaniyalar hozir kechikishlar oqibatlarini bartaraf etish, yo‘lovchilarni qayta ro‘yxatga olish va samolyotlarni joylashtirish bilan shug‘ullanmoqda, regulyatorlar esa nima ishlamay qolgani va nima uchun bunday bo‘lgani haqida aniqroq ma’lumot berishga chaqirilmoqda. AQSh rejimi tekshiruv o‘tkazishga va’da berdi, ammo uning ko‘lami va muddatlari hozircha noaniq. Yo‘lovchilar uchun ustuvor vazifa — parvozlarni tiklash; siyosatchilar uchun esa bu voqea muhim infratuzilmadagi qisqa uzilishlar ham katta iqtisodiy va ijtimoiy xarajatlar keltirishi mumkinligini eslatdi. Texnik baholash yakunlanib, FAA qo‘shimcha ma’lumot e’lon qilgach, yangi rasmiy yangilanishlar kutilmoqda.
Source: www.gazeta.uz