2025-yilda dunyo bo‘yicha qariyb 4,3 million gektar nam birlamchi tropik o‘rmon yo‘qotilgani qayd etildi. Jahon resurslari instituti (WRI) 2026-yil 29-aprelda e’lon qilgan tahliliga ko‘ra, bu ko‘rsatkich 2024-yilga nisbatan 36 foizga kam. Biroq mutaxassislar pasayishni to‘liq ijobiy burilish deb baholamaydi: yo‘qotishlar o‘n yil avvalgi darajadan hali ham taxminan 46 foiz yuqori. Hisobot global o‘rmon siyosati, iqlim barqarorligi va biologik xilma-xillik uchun muhim signal bo‘lib, asosiy e’tibor birlamchi tropik o‘rmonlarning qisqarishiga qaratilgan.
Asosiy faktlar: 2025-yilda 4,3 million gektar nam birlamchi tropik o‘rmon yo‘qotilgan, bu 2024-yilga nisbatan 36 foiz kam, ammo o‘n yil oldingi darajadan taxminan 46 foiz yuqori. Braziliya gektar hisobida birinchi o‘rinda qolgan; Boliviya Kongo Demokratik Respublikasidan o‘zib, ikkinchi o‘ringa chiqqan. Umumiy daraxt qoplami yo‘qotilishi 25,5 million gektarni tashkil etgan, uning qariyb 42 foizi yong‘inlar bilan bog‘liq.
Birlamchi o‘rmonlarni yosh daraxt ekish orqali tezda tiklash mumkin emas: ularning tuzilishi, keksa daraxtlari va turlararo bog‘liqliklari uzoq vaqt davomida shakllangan. Shu sababli WRI tahlilida birlamchi o‘rmon maydonining qisqarishi umumiy daraxt qoplami o‘zgarishidan alohida ko‘rib chiqiladi. Bu ikki ko‘rsatkich turli savollarga javob beradi va eng ko‘p yo‘qotish kuzatilgan mamlakatlar ro‘yxati ham farq qilishi mumkin. Birlamchi tropik o‘rmonlar uglerodni saqlash, mahalliy jamoalar hayoti va noyob turlarni muhofaza qilishda alohida o‘rin tutadi.
WRI ma’lumotlariga ko‘ra, Braziliya birlamchi tropik o‘rmonlarning gektar hisobidagi yo‘qotilishi bo‘yicha yetakchilikni saqlab qolgan. Ayni paytda mamlakatda yong‘inlar bilan bog‘liq bo‘lmagan yo‘qotishlar 2024-yilga nisbatan 41 foizga kamaygan. Boliviya yo‘qotilgan maydon bo‘yicha Kongo Demokratik Respublikasidan o‘zib, ikkinchi o‘ringa chiqqan; Boliviyadagi birlamchi o‘rmon maydoni Kongodagidan ancha kichik bo‘lgani uchun bu holat alohida xavotir uyg‘otadi. NASA’ning Rondoniya shtatiga oid arxiv tasvirlarida o‘rmon kesilgan maydonlarning avval yo‘llar bo‘ylab yoyilib, so‘ng yirik ochiq hududlarga birlashishi kuzatiladi.
Agar butun sayyoradagi daraxt qoplami hisobga olinsa, 2025-yildagi jami yo‘qotishlar 25,5 million gektarni tashkil etadi. Bu maydonning qariyb 42 foizi yong‘inlar bilan bog‘liq. Kanadada yong‘inlar taxminan 5,3 million gektar daraxt qoplamining yo‘qolishiga sabab bo‘lgan. Bu raqamlar nam birlamchi tropik o‘rmonlarga qaraganda kengroq toifaga tegishli bo‘lgani uchun ularni 4,3 million gektar bilan bitta yig‘indi sifatida qo‘shib hisoblash mumkin emas.
Mutaxassislar 2026-yil va keyingi davrlarda o‘rmon yo‘qotilishini kuzatishda yong‘inlar, qishloq xo‘jaligi kengayishi va infratuzilma loyihalarini alohida baholash zarurligini ta’kidlaydi. WRI tahlili davlatlar va investorlar uchun o‘rmonlarni tiklash bo‘yicha va’dalarni amaliy natijalarga bog‘lash zaruratini ko‘rsatadi. Keyingi hisobotlarda Braziliyadagi ijobiy siljish saqlanib qoladimi, Boliviyadagi bosim qanday jilovlanadi va yong‘inlar geografiyasi qanday o‘zgaradi — bu savollarga javob beriladi.
Source: kun.uz