Shimoliy yarim sharda qish yaqinlashar ekan, Janubiy Osiyoda ham smog mavsumi kuchaymoqda. Hindiston poytaxti Nyu-Dehli va Bangladeshning Dakka kabi shaharlari qalin kulrang tuman bilan qoplanib, o‘tgan hafta Nyu-Dehlining bir qancha hududlarida havo sifati indeksi (AQI) 350 dan oshdi. IQAir monitoring platformasi ma’lumotlariga ko‘ra, bu daraja “xavfli” deb tasniflanadi. Muammo aholining salomatligiga, shahar infratuzilmasi va mintaqa iqtisodiyotiga bevosita ta’sir qiladi; mutaxassislar qish oylarida vaziyat yanada og‘irlashishi mumkinligini qayd etmoqda.
Asosiy faktlar: 2025-yilda dunyodagi eng iflos 50 shaharning barchasi Osiyoda qayd etilgan bo‘lib, ulardan 42 tasi Hindiston va Pokistonda joylashgan. Dehli chekkasidagi Loni PM2.5 bo‘yicha 112,5 µg/m³ ko‘rsatkich bilan birinchi o‘rinda turibdi — bu JSST tavsiya etgan chegaradan 22 baravardan ko‘proq. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, tashqi va uy ichidagi havo ifloslanishi dunyo bo‘yicha har yili 7 millionga yaqin erta o‘lim bilan bog‘liq.
Qishki smogning shakllanishiga harorat inversiyasi sabab bo‘ladi: yer sathiga yaqin sovuq havo ustida iliq havo qatlami qolib, avtomobillar, sanoat va qishloq xo‘jaligi chiqindilarining tarqalishini to‘xtatadi. Janubiy Osiyoda vaziyatni geografiya yanada og‘irlashtiradi. Pokiston, shimoliy Hindiston, Nepal va Bangladesh hududlarini qamrab olgan Hind-Gang tekisligi dunyodagi eng iflos mintaqalardan biri hisoblanadi. Shimolda Himolay tog‘lari bilan o‘ralgan bu tekislikda shamol kuchsiz, qishda havo qatlami sayoz bo‘lgani uchun ifloslanish tarqalishga joy topmaydi.
Hindiston Atrof-muhit, o‘rmon va iqlim o‘zgarishi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, Dehlining qishki ifloslanishida avtomobillar 23 foiz, biomassani yoqish — jumladan, dalalardagi ekin qoldiqlarini yoqish — 20 foiz ulushga ega. IQAir ro‘yxatidagi to‘rtta Xitoy shahri Shinjon hududida bo‘lib, u yerda cho‘l changi asosiy manba hisoblanadi. Havo tarkibidagi zarrachalar orasida PM2.5 eng xavfli hisoblanadi: diametri 2,5 mikrometrgacha bo‘lgan bu zarrachalar o‘pkaga chuqur kirib, qonga o‘tishi mumkin. Monitoring stansiyalari ozon, azot dioksidi va boshqa ifloslantiruvchi moddalarni kuzatadi, ko‘rsatkichlar 0–500 oralig‘idagi AQI shkalasiga birlashtiriladi.
Havo ifloslanishi insult, yurak kasalliklari, surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi, o‘pka saratoni va pnevmoniya bilan kuchli bog‘langan; astma va o‘pka funksiyasini yomonlashtirishi, uzoq muddatli ta’sir esa demensiya va diabet xavfini oshirishi mumkin. Bolalar, keksalar, homilador ayollar va yurak-o‘pka kasalligi bor shaxslar eng zaif guruhlar qatorida. Homiladorlik davridagi ta’sir erta tug‘ish va kam vazn bilan tug‘ilish xavfi bilan qayd etilgan.
Hukumatlar avtomobil chiqindilarini cheklash, sanoat nazoratini kuchaytirish va ekin qoldiqlarini yoqishni kamaytirish kabi choralarni ko‘rmoqda, biroq qishki mavsumda mintaqaviy hamkorlik va doimiy monitoring zarurligi saqlanib qolmoqda. Aholiga niqob taqish, havoni tozalash filtrlaridan foydalanish va ifloslanish yuqori bo‘lgan paytlarda ochiq havoda kamroq vaqt o‘tkazish tavsiya etiladi. Mutaxassislar yanvar-fevral oylarida havo sifatining yanada yomonlashishi mumkinligini istisno qilmaydi.
Source: www.aljazeera.com