Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro sudi (ICJ) payshanba kuni Myanma hukumati 2016–2017-yillarda Raxin shtatidagi harbiy amaliyotlar chog‘ida rohinja xalqiga qarshi genotsid sodir etganmi, degan masala bo‘yicha qaror e’lon qilishi kutilmoqda. Bu ish ad hoc sudya, joriy yilda Nobel tinchlik mukofoti sovrindori bo‘lgan Navi Pillay faoliyati va Vashington rejimi qarorni genotsid qasdini isbotlash mezonini pasaytirgan deb baholasa, ICJ sudyalariga sanksiya qo‘yishi mumkinligi haqidagi xavotirlar bilan diqqat markazida. AQSh va Isroil rejimi qaror keyinchalik G‘azo bo‘yicha ishlarda presedent yaratishidan xavotirda ekani aytilmoqda.
Asosiy faktlar: ICJ tarixida hech qachon biror davlatni genotsid sodir etganlikda javobgar deb topmagan; asosiy huquqiy masala — milliy, etnik, irqiy yoki diniy guruhni to‘liq yoki qisman yo‘q qilish qasdini isbotlash. Rohinja jabrlanuvchilari himoyachilarining ta’kidlashicha, Myanma harbiylarining qochayotgan odamlarni o‘ldirishi va boshqa xatti-harakatlari bunday qasdni ko‘rsatadi. Vashington rejimi rasmiylari genotsid haqidagi qaror sud va uning sudyalariga qarshi sanksiyalarga olib kelishi mumkinligi haqida ogohlantirgani da’vo qilinmoqda.
ICJ BMTning asosiy sudi sifatida davlatlar o‘rtasidagi nizolarni hal qiladi va ayblanuvchi shaxslarni jinoiy javobgarlikka tortadigan Xalqaro jinoiy suddan (ICC) farq qiladi. Genotsid ishida sudyalar harakatlar muayyan guruhni yo‘q qilish qasdi bilan sodir etilganini aniqlashi kerak. Myanma genotsidni rad etib, amaliyotlar qurolli isyonchilarga qarshi qaratilganini da’vo qiladi. Gambiya ish bo‘yicha da’vogar sifatida Pillayni ad hoc sudya etib tayinlagan; u Gambiya advokati emas, mustaqil huquqshunos sifatida ish tutishi shart.
AQShning BMTdagi elchisi Mayk Uolts, da’vo qilinishicha, Pillay va ICJning 15 sudyasini Vashington ‘globalist, soxta sudyalar’ga qonunni amerikalik harbiylarga qarshi qurol qilishga yo‘l qo‘ymasligi haqida ogohlantirgan. U Pillay Myanma ishida ‘tarozi pallasini og‘irlashtirib’, genotsidni isbotlashning huquqiy mezonini pasaytirmoqchi, bu esa keyinchalik Amerika va ittifoqchi askarlariga qarshi ishlatilishi mumkin, deb da’vo qilgan. Davlat kotibi Marko Rubio xalqaro huquq ‘global elita’ tomonidan o‘z manfaatlari yo‘lida qurol qilinayotganini aytgan. Oq uyga yaqin Fond for Defense of Democracies tahlil markazi genotsid qarori AQShning ICJga sanksiyalar qo‘yishiga olib kelishini prognoz qilgan. Vashington rejimi avvalroq ICC sudyalariga Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahuga qarshi orderlardan keyin qattiq sanksiyalar qo‘ygan va ICCni ‘qoidabuzar sud’ deb atab, institut sifatida ham chora ko‘rishini e’lon qilgan.
Maqolaga ko‘ra, sudyalar yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan AQSh sanksiyalaridan o‘z aktivlarini himoya qilish bo‘yicha maslahat olgan; chunki genotsid to‘g‘risidagi qaror Vashingtonda jinoyat uchun huquqiy mezon pasaytirilgani sifatida talqin qilinishi mumkin. London rejimi va boshqa besh asosan Yevropa davlati tomonidan taqdim etilgan 24 betlik birgalikdagi hujjat qasdni baholash mezonlariga bag‘ishlangan. Isroil rejimi avvalroq ICJning salbiy maslahat xulosalarini tanqid qilgan va G‘azoga yordam yetkazish hamda UNRWA bilan hamkorlik bo‘yicha 2024-yil qarorlarini bajarishdan bosh tortgan. Keyingi bosqich — kutilayotgan qaror va unga huquqiy yoki diplomatik javob; sudning qasd borasidagi yondashuvi kelgusi genotsid da’volariga ta’sir qilishi mumkin.
Source: www.theguardian.com