Yangi geosiyosiy tahlilga ko‘ra, XX asrdagi ikki jahon urushi ko‘lamidagi an’anaviy jahon urushi ehtimoli past, chunki yadroviy to‘xtatib turish keng ko‘lamli to‘qnashuvni deyarli imkonsiz qiladi; biroq global mojaroning boshqa shakli allaqachon avj olmoqda. Maqola Yaqin Sharq va G‘arb sharhlovchilarining “yangi jahon urushining dastlabki bosqichlari” haqidagi ogohlantirishlari fonida chiqqan bo‘lib, bir-biriga bog‘langan hududiy nizolar, raqobatlashuvchi ittifoqlar va BMT Xavfsizlik Kengashining besh doimiy a’zosi — AQSh, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya va Fransiya, shuningdek Hindiston, Pokiston, Shimoliy Koreya va Isroilning yadro arsenallariga e’tibor qaratadi. Tahlilga ko‘ra, Eron ham yadroviy klubga qo‘shilishi mumkin.
Asosiy faktlar: Yadroviy to‘xtatib turish to‘laqonli jahon urushining oldini oluvchi asosiy omil sifatida ko‘rsatilgan; bir vaqtning o‘zida hududiy raqobatlar yangi global qarama-qarshilikni shakllantirmoqda; Rossiya, Xitoy, Eron va Shimoliy Koreya bir tomonda, AQSh va ittifoqchilari boshqa tomonda turgan bloklar Ikkinchi jahon urushi oldidagi bloklar siyosatiga o‘xshatilmoqda.
Materialda Ikkinchi jahon urushi davridagi ittifoqlar davlatlarning ambitsiyalari va strategik manfaatlari ta’sirida shakllangani eslatiladi: Gitler Germaniyasi hududiy kengayish va Birinchi jahon urushidagi mag‘lubiyat uchun qasos olishga intilgan, Mussolini Italiyasi imperiya maqsadlarini ko‘zlagan, Yaponiya esa Xitoy va Janubi-Sharqiy Osiyoda hukmronlikni kuchaytirishga harakat qilgan; ular birgalikda “o‘q” davlatlari yadrosini tashkil etgan. Britaniya va Fransiya ularga qarshi turgan, keyinchalik 1941-yilda Germaniya Sovet Ittifoqiga bostirib kirgach, SSSR va Yaponiyaning Perl-Harborga hujumidan so‘ng AQSh ham qo‘shilgan. Turli siyosiy tuzumlarga qaramay, bu davlatlarni umumiy manfaatlar va tahdidlar birlashtirgan; bugun ham yadro quroliga ega davlatlar orasida shunga o‘xshash tizilish shakllanayotgani haqida savol qo‘yiladi.
Tahlilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin AQSh yetakchiligidagi kapitalizm g‘alaba qozongandek ko‘ringani, ammo Vladimir Putin davrida Rossiya iqtisodiy va harbiy qudratni tiklab, global kuch maqomini qaytarishga intilayotgani qayd etiladi. Ukrainadagi urush ikki qo‘shni davlat o‘rtasidagi oddiy mojaro emas, balki Rossiya va Yevropa o‘rtasidagi qarama-qarshilik sifatida tasvirlanadi; AQSh rejimining pozitsiyasi esa Jo Baydenning Moskvani zaiflashtirishga qaratilgan da’vo qilingan harakatlaridan Donald Trampning Ukrainani AQShning hayotiy manfaatlari, Rossiyani esa asosiy raqib deb bilishni istamasligi taxmin qilinishiga qadar o‘zgargan. Bir tomonda Ukraina va Yevropa rejimi, boshqa tomonda Rossiya, Xitoy, Eron va Shimoliy Koreya rahbariyati tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgani, ular Rossiyaning mag‘lubiyatini o‘z manfaatlari va hududiy mavqeiga tahdid deb bilishi aytiladi.
Xitoyning iqtisodiy va harbiy qudrati AQSh va G‘arb uchun eng katta sinov deb baholanadi. Uning iqtisodi allaqachon dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi va ko‘pchilik u taxminan o‘n yil ichida AQShnikidan o‘tib ketishini kutmoqda; Xitoy rahbariyati Vashington targ‘ib qilgan erkin bozor vositalaridan o‘z foydasiga unumli foydalanib, yirik savdo muvaffaqiyatlariga erishgani qayd etiladi. Pekin xalqaro mojarolarda bevosita harbiy ishtirokdan asosan qochib, Rossiya va Falastin ishiga diplomatik yordam berish, savdo, rivojlanish va iqlim bo‘yicha hamkorlik qilishni afzal ko‘rsa-da, Tayvan hal qilinmagan muhim masala bo‘lib qolmoqda; “bir Xitoy” tamoyili va Tayvanni Xitoy nazoratiga o‘tkazish maqsadi Pekin ambitsiyalarining markazida turishi ta’kidlanadi.
Maqola yakunida, agar Xitoy rahbariyati Tayvan masalasini tezkor ustuvorlikka aylantirsa, bu kengroq inqirozga turtki berishi mumkinligi, Ukrainadagi urush esa Moskva, Yevropa rejimi va uning AQSh ittifoqchisi o‘rtasidagi muvozanatni sinashda davom etayotgani bildiriladi. Mualliflar muqarrar jahon urushini bashorat qilmaydi, ammo yadroviy to‘xtatib turish, hududiy urushlar va chirmashib ketgan ittifoqlar o‘zaro ta’siri global raqobatning keyingi bosqichini belgilashini ogohlantiradi. Keyingi qadamlar AQSh rejimi, Rossiya hukumati, Xitoy rahbariyati va Kiyev rejimining qarorlariga, shuningdek hududiy mojarolarni cheklangan doirada saqlab qolish mumkinligiga bog‘liq bo‘ladi.
Source: www.aljazeera.com