XARTUM, Sudan — Mohammed Avad 2023-yil aprelida Xartumda urush boshlanganda 17 yoshda edi. Urush uni maktabdan juda bo‘lib, amakivachchalari bilan birga xavfsiz joy izlab bir viloyatdan boshqasiga ko‘chishga majbur qildi. Xavfsizlik izlashdan boshlangan bu yo‘l dunyodagi eng og‘ir gumanitar inqirozlardan birida shaxsiy fojiaiga aylandi: Sudan qurolli kuchlari va Tezkor qo‘llab-quvvatlash kuchlari o‘rtasidagi janglar kamida 59 ming kishining halok bo‘lishiga va 14 million kishining uy-joyini tashlab ketishiga olib kelgani qayd etiladi. Avad Al Jazeeraga aytishicha, u ko‘rgan dahshatlarni, jumladan do‘stlari va amakivachchasining ko‘z o‘ngida o‘ldirilishini unutish uchun giyohvand moddalar iste’mol qila boshlagan.
Asosiy faktlar: Sudan urushi ommaviy ko‘chish, ruhiy jarohat va giyohvandlikka qarshi yordamga talabning o‘sishiga sabab bo‘ldi. Xartumdagi Qadreen markazi urush boshlanganidan buyon 10 100 ta holatni qabul qilganini, ular orasida harbiy travma uchun psixologik yordam va giyohvandlikni davolash borligini ma’lum qildi. Institutsional nazoratning zaiflashishi va xavfsizlikning yomonlashishi, xususan RSF nazoratida bo‘lgan yoki bo‘lib turgan hududlarda giyohvand moddalar ishlab chiqarish va savdosining, jumladan yuqori darajada qaram qiluvchi Captagonning tarqalishiga sharoit yaratmoqda.
SAF va RSF o‘rtasidagi mojaro 2023-yil aprelida boshlangan: ilgari ittifoqchi bo‘lgan ikki harbiy tuzilma hokimiyat uchun kurashga kirishib, poytaxtni qarama-qarshilikning dastlabki markazlaridan biriga aylantirdi. Minglab odamlar haftalab uylarida qolib ketdi yoki qochishga majbur bo‘ldi; SAF o‘tgan yilning may oyida RSFni poytaxt hududidan siqib chiqargach, Xartum boshqa hududlardagi janglardan qochgan millionlab kishilar uchun boshpana bo‘ldi. Biroq urushning ijtimoiy oqibatlari saqlanib qolmoqda: institutlar zaiflashgan, qashshoqlik kuchaygan, xavfsizlik yomonlashgan, bu esa giyohvandlikni nazorat qilish va davolash xizmatlarini ko‘rsatish imkoniyatlarini pasaytiradi. Ko‘chish oddiy joy o‘zgartirish emas, qo‘rquv, xavotir va hayotiy imkoniyatlarning torayishi bilan kechadigan yo‘l sifatida tavsiflanadi; yoshlar zo‘ravonlik, ta’limning uzilishi va ishsizlikka eng ko‘p duchor bo‘lmoqda.
Avadning so‘zlariga ko‘ra, u bir necha bor reabilitatsiya markazlariga tushgan, ammo tezda yana qaramlikka qaytgan: tabletkalar va ba’zan nasha iste’mol qiladi. “To‘xtatishni xohlayman, lekin qayta-qayta muvaffaqiyatsizlikka uchrayapman”, — dedi u Al Jazeeraga. Qadreen giyohvandlikni davolash markazi direktori Lubna Ali ta’kidlashicha, muassasa urush boshlanishidan oldin ham, keyin ham tibbiy xizmat ko‘rsatishni davom ettirgan va ruhiy salomatlik hamda reabilitatsiyaga ehtiyoj ortishi sharoitida murojaatlar sezilarli ko‘paygan. Urush boshlanganidan buyon markaz 10 100 ta holatni qabul qilgan: ular harbiy travma uchun psixologik yordamdan giyohvandlikni davolashgacha bo‘lgan holatlardir; Ali 135 nafar kishi “tiklanish yo‘lida” davolanganini aytdi.
Bitmakaly milliy tashkilotida psixiatr bo‘lgan doktor Aisha Almobasher urush va giyohvandlikdan jabrlanganlarga psixologik va terapevtik yordam ko‘rsatadi. U Al Jazeeraga Sudanning ayrim hududlarida giyohvandlik muammosi boshqalarga qaraganda og‘irroq ekanini aytdi. Rasmiylarning fikricha, hozir yoki ilgari RSF nazoratida bo‘lgan hududlar alohida muammoli hisoblanadi. Xavfsizlik va nazorat zaiflashgan sharoitda yuqori darajada qaram qiluvchi amfetamin Captagon tarqalmoqda; urush jamiyatning ijtimoiy to‘qimasini yemirmoqda, qashshoqlik va travma esa giyohvand moddalar ishlab chiqarish hamda savdosi uchun zamin yaratmoqda.
Avad va millionlab ko‘chirilgan sudanliklar uchun tiklanish faqat shaxsiy irodaga bog‘liq emas. Ruhiy salomatlik va reabilitatsiya xizmatlariga talab oshib bormoqda, ammo xizmatlar cheklangan, xavfsizlik sharoiti esa barqaror emas. Keyingi qadamlar Sudan institutlari nazoratni tiklab, davolash qamrovini kengaytira oladimi va ko‘chirilgan yoshlar ta’lim hamda ish bilan ta’minlanishiga sharoit yarata oladimi, degan savolga bog‘liq. Bunday yordam bo‘lmasa, shifokorlar va gumanitar xodimlarning ogohlantirishicha, travma va giyohvandlik urushning uzoq muddatli merosiga aylanish xavfi mavjud.
Source: www.aljazeera.com