Valyuta
  • Yuklanmoqda...
Ob-havo
  • Yuklanmoqda...
Havo sifati (AQI)
  • Yuklanmoqda...

Xitoy, AQSh va Rossiya yetakchilari Xitoyning Shenchjen shahrida uch tomonlama formatda uchrashdi; suhbatda ekspertlar uchrashuvni yangi “Yalta” deb hisoblash mumkinligi, yakuniy deklaratsiyaning qaysi qoidalari uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi, uch tomonlama format yoki yetakchilarning alohida muzokaralari mazmunliroq bo‘lgani va formatning kelajagi bor-yo‘qligi muhokama qilindi.

Asosiy faktlar: Ekspertlar uchrashuvni yangi “Yalta” deb atashga asos yo‘q deb hisoblaydi; deklaratsiyada ta’sir doiralari, Ukraina bo‘yicha aniq qarorlar va yangi xavfsizlik arxitekturasi yo‘q; yadroviy xavfsizlik va Xalqaro jinoyat sudi haqidagi qoidalar alohida e’tibor tortgan.

1945-yilgi Yalta konferensiyasi fashistlar Germaniyasi kapitulyatsiyasidan uch oy oldin Qrimda o‘tkazilgan va SSSR rahbari Iosif Stalin, AQSh prezidenti Franklin Ruzvelt hamda Buyuk Britaniya bosh vaziri Uinston Cherchill Yevropaning urushdan keyingi tuzilishini muhokama qilgan; xalqaro munosabatlar tadqiqotlarida “Yalta” yirik davlatlar boshqa mamlakatlar taqdirini ularsiz hal qiladigan ta’sir doiralarini taqsimlash ramziga aylangan. Shu sababli Shenchjen uchrashuvi bilan taqqoslash siyosiy va jurnalistik qolip sifatida ishlatilgan, biroq ekspertlarning fikricha, uchrashgan uch davlat tartibni o‘zgartirish bo‘yicha qo‘shimcha majburiyat olmagan.

Aleksey Chigadayev, “NEST” tahliliy markazi eksperti, “Yalta 2.0” iborasini Rossiya rasmiylaridan ko‘ra g‘arblik, ayniqsa yevropalik tahlilchilar faolroq ishlatganini, Vladimir Putin, Dmitriy Peskov va Yuriy Ushakov esa bu iboradan qochganini aytdi; uning fikricha, Moskva uchun dunyoni qayta taqsimlashdan ko‘ra Rossiya xalqaro siyosat taqdirini muhokama qilishga qodir buyuk davlatlar uchligiga kirishini namoyish etish muhimroq bo‘lgan va uch yetakchining surati Kreml uchun ma’lum diplomatik natijaga aylangan.

Chigadayev yadroviy xavfsizlikni ham muhim qoida sifatida tilga oldi: uchrashuv tarixi AQSh rejimining qurollanish ustidan nazorat bo‘yicha uch tomonlama muzokaralar o‘tkazish taklifidan boshlangan, shuning uchun mavzu yakuniy hujjatda saqlanib qolgan; biroq hozircha gap umumiy tamoyillar haqida, arsenallarni qisqartirish, tekshirish mexanizmlari yoki aniq majburiyatlar bo‘yicha kelishuvlar yo‘q. Ikkinchi qoida Xalqaro jinoyat sudi to‘g‘risida bo‘lib, u xalqaro yurisdiksiya va uning qo‘llanishi borasidagi kengroq kelishmovchiliklarni aks ettiradi; ayniqsa Vladimir Putinga nisbatan XJS orderi amal qilayotganini hisobga olganda, tahlilchilar bunday qoidani kutmagan va bu global boshqaruv tizimiga qarshi chaqiriq sifatida baholangan.

Temur Umarov, Berlindagi Karnegi markazi eksperti, deklaratsiyada uzoq muddatli oqibatlarga ega hech narsa yo‘q deb hisoblagan, lekin tanlash kerak bo‘lsa, XJS haqidagi bandni ajratib ko‘rsatdi; uning fikricha, uch davlat rahbarlari xalqaro huquqdagi teng huquqlilikdan voz kechayotganini anglatadi. Uchrashuvdan so‘ng dunyo tartibi qandaydir tarzda o‘zgardi deb hisoblashga asos paydo bo‘lmagan, chunki uch davlat tartibni o‘zgartirish bo‘yicha zimmalariga qo‘shimcha majburiyatlar olmagan.

Kelgusi bosqichda deklaratsiyadan keyin yadroviy qurollanish ustidan nazorat bo‘yicha real muzokaralar boshlanish-boshlanmasligi, XJS va xalqaro yurisdiksiya bo‘yicha kelishmovchiliklar qanday rivojlanishi hamda uch tomonlama formatning doimiy mexanizmga aylanish yoki ramziy uchrashuv sifatida qolishi kuzatiladi.

Source: www.gazeta.uz