O‘zbekiston Oliy sudi Plenumi bir qator yangi tushuntirishlarni qabul qildi, ular fuqarolarni muomalaga layoqatsiz deb topish, ta’minot choralarini qo‘llash va bolalar bilan bog‘liq nizolarni hal qilish bo‘yicha sud amaliyotini birlashtirishi kerak. Yangi yondashuvlar, shuningdek, kredit majburiyatlarini bajarish, ma’muriy huquqbuzarliklar va atrof-muhitni muhofaza qilish masalalariga ham taalluqli.
Muomalaga layoqatlilik to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha yangi qoidalar. Plenumning asosiy qarorlaridan biri fuqarolarni cheklangan muomalaga layoqatli yoki muomalaga layoqatsiz deb topish bilan bog‘liq ishlarni ko‘rib chiqish amaliyoti to‘g‘risidagi qaror bo‘ldi. Hujjat sudga bunday arizalar bilan kim murojaat qilish huquqiga ega ekanligini, ularni ko‘rib chiqish tartibini, muomalaga layoqatlilikni cheklash asoslarini, voyaga yetmaganlarga oid masalalarning xususiyatlarini, shuningdek prokuror va vasiylik organlarining jarayondagi ishtirokini tushuntiradi.
Shu bilan birga, alohida ta’kidlangan: insonning alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni iste’mol qilishi uning muomalaga layoqatliligini cheklash uchun asos bo‘la olmaydi. Sud bu oilaning og‘ir moddiy ahvoliga olib kelganligini aniqlashi shart. Faqat qonunda nazarda tutilgan shartlarning yig‘indisi tegishli qaror qabul qilish uchun asos bo‘lishi mumkin.
Dalillarni baholashga alohida e’tibor qaratilgan. Sud-psixiatriya ekspertizasi muhim, ammo yagona dalil emas deb tan olingan. Sud barcha materiallarni tekshirishi shart, agar ekspert xulosasi shubha tug‘dirsa yoki to‘liq bo‘lmasa, takroriy yoki komissiya ekspertizasini tayinlashga haqli.
Bundan tashqari, muomalaga layoqatliligini cheklash yoki uni tan olish masalasi ko‘rib chiqilayotgan fuqaro sud jarayonining to‘liq ishtirokchisi bo‘lishi kerak. Uning fikri tinglanishi kerak, qaror chiqarilgandan so‘ng u mustaqil ravishda shikoyat qilish huquqini saqlab qoladi. Agar inson sog‘ayib ketsa yoki uning huquqlarini cheklovchi holatlar yo‘qolsa, sud uning huquqiy maqomini tiklashga majbur.
Sud qachon oldindan himoya choralarini qo‘llashi mumkin. Ikkinchi qaror fuqarolik, ma’muriy va iqtisodiy sud ishlarida da’voni ta’minlash va oldindan himoya choralariga bag‘ishlangan. Bu choralar, agar javobgar mol-mulkni yashirishi yoki uning tasarrufida bo‘lajak qarorning bajarilishini imkonsiz qiladigan tarzda harakat qilishi xavfi mavjud bo‘lsa, qo‘llaniladi.
Ilova da’vo bilan birga yoki jarayon davomida berilishi mumkin. Sud bunday arizalarni besh kun ichida, agar ular ish kunining oxiridan keyin onlayn tarzda berilgan bo‘lsa, keyingi kundan kechiktirmay ko‘rib chiqadi. Choralar ishning istalgan bosqichida, hatto ish yuritish vaqtincha to‘xtatilgan bo‘lsa ham qo‘llanilishi mumkin. Soddalashtirilgan tartib tomonlarning himoya so‘rash huquqini cheklamaydi.
Shu bilan birga, Oliy sud ta’kidlagan: oldindan himoya choralari jamoat xavfsizligini ta’minlash, aholining hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishga qaratilgan qarorlarni to‘xtatib turish uchun ishlatilishi mumkin emas.
Bolalarni tarbiyalash bo‘yicha nizolarda nima o‘zgaradi. Eng muhim o‘zgartirishlardan biri bolalarni tarbiyalash bilan bog‘liq nizolarga tegishli. Endi sudlarga mediatsiya imkoniyatlaridan faolroq foydalanish tavsiya etiladi. Ota-onalar sudga murojaat qilishdan oldin yoki sud jarayoni davomida mediatsiya kelishuvi yordamida nizoni hal qilishlari mumkin. Agar oldindan kelishuvga erishilmagan bo‘lsa, sud maslahat xonasiga chiqishdan oldin tomonlarga nizoni mediatsiya orqali tugatish huquqini tushuntirishi shart.
Shuningdek, ota-ona huquqlaridan mahrum qilish yoki bolani boshqa qonuniy vakilga topshirishda aliment to‘lash tartibi o‘zgartirilgan. Agar bola boshqa ota-onaga yoki qonuniy vakilga topshirilsa, barcha to‘lovlar uning foydasiga undiriladi. Agar bola bolalar muassasasiga joylashtirilsa, aliment ikkala ota-ona tomonidan bolaning nomiga ochilgan maxsus bank hisob raqamiga o‘tkaziladi. U bu mablag‘larni 18 yoshga to‘lgandan keyin olishi mumkin.
Bundan tashqari, ota yoki onaning ota-ona huquqlaridan mahrum qilish to‘g‘risidagi qaror qonuniy kuchga kirgandan so‘ng, sud ijtimoiy to‘lovlarni tayinlaydigan tashkilotlarga, shuningdek aliment undirish masalalarini ko‘rib chiqadigan sudlarga hujjatlarni yuboradi.
Plenum, shuningdek, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish, kredit shartnomalari bo‘yicha majburiyatlarni bajarish, shuningdek ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish bilan bog‘liq amaldagi tushuntirishlarga o‘zgartirishlar kiritdi.
Avvalroq, Oliy sud Plenumida fuqarolarni cheklangan muomalaga layoqatli yoki muomalaga layoqatsiz deb topish to‘g‘risidagi qaror loyihasi bo‘yicha ombudsman Feruza Eshmatova so‘zga chiqqani xabar qilingan edi. U bunday toifadagi ishlar bo‘yicha yagona sud amaliyotining muhimligini ta’kidladi.
Source: podrobno.uz