S&P Global Ratings xalqaro reyting agentligi “Navoiyuran” davlat korxonasining uzoq muddatli kredit reytingini “BB-”dan “BB”ga oshirdi. Reyting bo‘yicha prognoz “Barqaror” etib belgilandi.

Reytingning oshirilishi korxona faoliyati ko‘lamining jiddiy ishlab chiqarish uzilishlarisiz kengaygani bilan izohlandi. Uran ishlab chiqarish hajmi 35 foizga oshib, 7000 tonnaga yetdi (bir yil avval 5200 tonna, o‘sish 30 foiz). Uran konsentratining o‘rtacha sotuv narxi bir funt uchun 69,5 dollarni tashkil etdi.

Agentlik hisob-kitoblariga ko‘ra, 2024−2026-yillarda ishlab chiqarishning umumiy o‘sishi 80 foizdan oshadi. Bu kompaniya ishlab chiqarish hajmini xarajatlarni sezilarli oshirmasdan va yirik operatsion uzilishlarsiz kengaytira olishini ko‘rsatadi.

S&P agentligining qayd etishicha, “Navoiyuran” mustaqil faoliyat yuritish bo‘yicha barqaror tajriba shakllantirgan va endi dunyodagi eng yirik beshta uran ishlab chiqaruvchi kompaniya qatorida qolish uchun yaxshi pozitsiyaga ega (avval kompaniya oltinchi o‘rinda edi).

Kompaniya uran qazib olish sohasida 65 yildan ortiq tajribaga ega. Biroq alohida yuridik shaxs sifatida u 2022-yilda Navoiy kon-metallurgiya kombinati tarkibidan ajratilib tashkil etilgan. Avvalroq mustaqil korxona sifatidagi qisqa faoliyat tarixi uning kredit reytingiga to‘sqinlik qilib kelgan.

2025-yilda “Navoiyuran”ning EBITDA ko‘rsatkichi 7,7 trln so‘mni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich bir yil avvalgi 7,9 trln so‘mdan past bo‘ldi. Natija agentlikning avvalgi 10−11 trln so‘mlik prognozidan ham past chiqdi.

Bunga xomashyo, ayniqsa, oltingugurt va sulfat kislotasi narxining qimmatlashgani sabab bo‘ldi. Korxona sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalanadigan oltingugurt narxi o‘tgan yili jahon bozoridagi taqchillik va uning O‘zbekistondan eksporti oshgani tufayli uch baravardan ko‘proq qimmatlashdi.

S&P ma’lumotiga ko‘ra, hukumat bozorni barqarorlashtirish uchun qator choralar ko‘rdi, jumladan, eksport bojlarini oshirdi. Shundan so‘ng narxlar barqarorlashdi. Shuningdek, Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida sulfat kislotasi ishlab chiqarish hajmining oshishi ichki bozordagi bosimni kamaytirishi kutilmoqda.

S&P Global Energy CERA ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo oltingugurt bozori Hurmuz bo‘g‘ozi orqali yetkazib berishdagi uzilishlar sababli hamon taqchillikni boshdan kechirmoqda. Mazkur bo‘g‘oz orqali jahondagi dengiz yo‘li orqali amalga oshiriladigan oltingugurt eksportining qariyb yarmi tashiladi.

Yuk tashish to‘liq tiklangan taqdirda ham, kutilganidek, narxlar asta-sekin pasayadi. Bozor ishtirokchilari kechikib qolgan yuklar, zarar ko‘rgan infratuzilma, mahsulotni qayta ishlashdagi cheklovlar hamda avval tuzilgan shartnomalarni bajarish zaruratini asosiy omil sifatida keltirmoqda.

2026-yilning 18-iyun holatiga ko‘ra, Xitoyga yetkazib berish uchun mo‘ljallangan granulalangan oltingugurt narxi bir tonnasi uchun 999 dollarga yetgan. Bu ko‘rsatkich 26-fevralda 519−522 dollar bo‘lgan edi. Yaqin Sharqda FOB shartlaridagi oltingugurt narxi esa bir tonnasi uchun 495−500 dollardan 845−850 dollargacha oshgan.

Kompaniya xarajatlariga suv, elektr energiyasi va tabiiy gaz tariflarining oshishi, shuningdek, xodimlarga sarflanadigan xarajatlarning ko‘payishi ham ta’sir ko‘rsatdi. Natijada EBITDA bo‘yicha rentabellik 2024-yildagi 67,7 foizdan 2025-yilda 55,3 foizga tushdi.

Shunga qaramay, agentlik 2026-yilda kompaniyaning EBITDA ko‘rsatkichi qariyb 35 foizga oshib, 10 trln so‘mdan oshishini kutmoqda. Bu prognoz sotuv hajmining taxminan 20 foizga, uran narxining esa 13 foizga o‘sishiga asoslangan.

S&P ma’lumotlariga ko‘ra, yaqin ikki-uch yil ichida “Navoiyuran”ning yillik kapital xarajatlari 4,5−5,5 trln so‘m yoki 327−400 mln yevroni tashkil etadi. Bu mablag‘lar kompaniyaga ishlab chiqarish hajmini bosqichma-bosqich kengaytirish imkonini berishi kutilmoqda.

Agentlik qarz yuki past darajada saqlanishini, shuningdek, aylanma kapitaldagi o‘zgarishlar hisobga olinmagan operatsion faoliyatdan tushgan mablag‘larning qarzga nisbati barqaror ravishda 60 foizdan yuqori bo‘lishini kutmoqda.

Bunga davlatga sof foydaning 50 foizini o‘tkazishni nazarda tutuvchi dividend siyosati ham yordam berishi kerak. Biroq 2025-yilda hukumat EBITDA kutilganidan past bo‘lgani sababli “Navoiyuran”ga sof foydaning yarmidan kamrog‘ini dividend sifatida to‘lashga ruxsat berdi.

S&P kelgusida dividendlar ulushining oshishi kompaniyani investitsiya dasturini davom ettirish uchun yangi qarzlar jalb qilishga majbur qilishi mumkinligidan ogohlantirmoqda, bu esa qarz yukining oshishiga olib keladi.

Agentlik, shuningdek, O‘zbekistonning boshqa yirik davlat kompaniyalari, jumladan, NKMK va OKMK sof foydaning deyarli barchasini dividend sifatida davlatga o‘tkazib berishini ta’kidlagan.

Uran oksidi hozirgi vaqtda bir funt uchun taxminan 86 dollardan sotilmoqda. S&P yaqin yillarda o‘rtacha narx 75−80 dollar darajasida bo‘lishini kutmoqda.

Talabning o‘sishiga kam uglerodli manbalardan olinadigan elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyoj, energiya xavfsizligi masalalari, atom stansiyalarining ishlash muddatini uzaytirish va ularni qayta ishga tushirish, shuningdek, yangi obyektlar, jumladan, kichik modulli reaktorlar qurilishi turtki bermoqda.

Shu bilan birga, oldingi yillarda qazib olish sanoatiga yetarlicha investitsiya kiritilmagani sababli taklif cheklanganligicha qolmoqda.

2021-yildan boshlab atom energetikasiga qiziqish qayta tiklanganidan so‘ng uran narxi yuqoriligicha qolmoqda, garchi u o‘zgaruvchan bo‘lsa-da. Ular avvalgi o‘n yillikda kuzatilgan bir funt uchun 20−30 dollar darajasidan sezilarli darajada yuqori.

“Navoiyuran” Fransiyaning Orano va Yaponiyaning ITOCHU kompaniyasi bilan qo‘shma korxonada ishtirok etmoqda, u amaldagi konlar va Osiyodagi loyihalarni o‘z ichiga oladi.

Loyiha doirasida ishlab chiqarish hajmining o‘sishi 2026-yil oxiriga kelib kutilmoqda. Keyingi yillarda “Navoiyuran”ning qo‘shma korxonaga yo‘naltiradigan investitsiyalari yiliga 50 milliondan 150 million dollargacha bo‘lishi mumkin.

S&P bunday qo‘shma korxonalarni ishlab chiqarish bazasini kengaytirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun strategik vosita deb hisoblaydi.

Agentlik “Navoiyuran”ning reytingi O‘zbekistonning suveren reytingidan yuqori bo‘lishini kutmayapti. Davlat korxonaga Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi orqali to‘liq egalik qiladi va uning faoliyatini nazorat qiladi.

S&P fikricha, mavjud mexanizmlar kompaniyani davlatning ehtimoliy aralashuvidan, masalan, qo‘shimcha mablag‘larni olib qo‘yish to‘g‘risidagi qaror kabi holatlardan yetarlicha himoya qilmaydi.

Barqaror prognozga ko‘ra, “Navoiyuran” keyingi 12 oy davomida jiddiy uzilishlarsiz barqaror ishlab chiqarishni saqlab qolishi, EBITDA ko‘rsatkichi 10 trillion so‘mdan oshishi va rentabellik 50 foizdan yuqori darajada qolishi kutilmoqda.

Reyting rentabellikning sezilarli darajada kamayishi, ishlab chiqarishdagi jiddiy muammolar, agressiv moliyaviy siyosat yoki O‘zbekistonning suveren reytingi pasaygan taqdirda pasaytirilishi mumkin.

Jahon yadro assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda O‘zbekiston uran qazib olish bo‘yicha dunyoda beshinchi o‘rinni egalladi — qariyb 4000 tonna. Ro‘yxatda Qozog‘iston (23 270 tonna), Kanada (14 309 tonna), Namibiya (7333 tonna) va Avstraliya (4598 tonna) oldinda bormoqda. Ulardan keyin Rossiya (2738 tonna), Xitoy (taxminan 1600 tonna), Niger (962 tonna) va Hindiston (taxminan 500 tonna) joy olgan.

Jahon bo‘yicha qazib olish hajmining qariyb 75 foizi Qozog‘iston, Kanada va Namibiya hissasiga to‘g‘ri keladi. Qozog‘iston jahon ta’minotining 39 foizini, Kanada 24 foizini, Namibiya esa 12 foizini ta’minlagan. Dunyodagi uranning 55 foizdan ortig‘i yer ostida eritma holiga keltirish usuli bilan qazib olinadi.

Source: www.gazeta.uz