O‘zbekiston, Toshkent – Podrobno.uz. Mutaxassislar 2022-yilda joriy etilgan 1 foizlik soliq keshbek mexanizmini qayta ko‘rib chiqishni taklif qilmoqda. Institut xodimlarining fikricha, bu tizim o‘z vazifasini bajargan bo‘lsa-da, hozirda byudjetga juda qimmatga tushmoqda va avvalgi samaradorlikni yo‘qotgan.
Soliq keshbeki onlayn-kassalar va elektron schyot-fakturalar joriy etilishi bilan birga ishga tushirilgan bo‘lib, asosiy maqsad xaridorlarni fiskal chek talab qilishga o‘rgatish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish edi. Institut bahosiga ko‘ra, bu vazifa bajarilgan.
Biroq, tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, keshbek dastlab doimiy qo‘llab-quvvatlash chorasi sifatida emas, balki soliq madaniyatini shakllantirish uchun vaqtinchalik vosita sifatida yaratilgan. To‘rt yil ichida vaziyat sezilarli darajada o‘zgargan: onlayn-kassalar, elektron schyot-fakturalar, raqamli markalash, katta ma'lumotlar tahlili va sun'iy intellekt texnologiyalari soliq ma'muriyatchiligining ajralmas qismiga aylangan.
Asosiy muammo – byudjet xarajatlarining keskin o‘sishi. 2022-yilda keshbek to‘lovlariga 820 milliard so‘m yo‘naltirilgan bo‘lsa, 2026-yilda bu ko‘rsatkich 1,8 trillion so‘mdan oshishi kutilmoqda. Taqqoslash uchun: bu yilgi davlat byudjetida maktabgacha ta'lim muassasalari qurilishiga 900 milliard so‘m ajratilgan.
Mutaxassislar keshbek to‘lovlarining asosiy qismi yirik savdo tarmoqlariga to‘g‘ri kelishini aniqlagan. Masalan, 2026-yil may oyida 146,6 milliard so‘m keshbekning 10,7 foizi atigi o‘nta yirik brendga to‘g‘ri kelgan. Korzinka tarmog‘i 6,4 foiz bilan yetakchilik qilgan.
Taklif etilayotgan yangi tizim – davlat lotereyalari. Unda faqat kichik do‘konlar va umumiy ovqatlanish shoxobchalaridagi xaridlar uchun cheklar ishtirok etadi. Yutuq sifatida avtomobillar, sayohat paketlari va boshqa qimmatbaho sovg‘alar berilishi mumkin. Buning uchun yiliga 100 milliard so‘mgacha mablag‘ kerak bo‘ladi, bu hozirgi xarajatlardan deyarli 20 barobar kam.
Muhim jihat: 12 foizlik QQS qaytarilishi ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolar uchun saqlanib qoladi. Mutaxassislar raqamli texnologiyalar va xalqaro tajriba (OECD, IMF) riskka asoslangan nazoratni kuchaytirishni tavsiya qilishini ta'kidlaydi.
Source: podrobno.uz