O‘zbekiston tashqi siyosatida Markaziy Osiyoga bo‘lgan qarashlar so‘nggi 35 yil ichida bir necha bor o‘zgarib, turli integratsion urinishlar va format o‘zgarishlari kuzatildi. Dastlab mintaqaviy ittifoq tuzishga harakat qilingan bo‘lsa, keyinchalik Rossiya qo‘shilishi bilan jarayon to‘xtab qolgan edi. So‘nggi yillarda esa rasmiy Toshkent Afg‘onistonni ham mintaqaning bir qismi sifatida e’tirof etib, o‘tgan yili Ozarbayjonning Markaziy Osiyo muloqot platformasiga qo‘shilishini qo‘llab-quvvatladi.
Hali ham yangilanmagan 2012-yilgi Tashqi siyosiy faoliyat konsepsiyasida (matni ochiq manbalarda yo‘q, faqat parchalari mavjud) Markaziy Osiyo ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan, biroq mintaqaning aniq ta’rifi berilmagan. Mutaxassislar bu noaniqlikdan foydalanib, muloqot formatiga yangi ishtirokchilarni qo‘shishni asoslashga urinmoqda, chunki “besh respublikadan iborat mintaqa” degan yozma ta’rif mavjud emas.
O‘zbekiston Tashqi ishlar vazirligi tuzilmasida Markaziy Osiyo, MDH, Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq, Osiyo-Tinch okeani, Yevropa va Amerika bo‘yicha alohida boshqarmalar mavjud. Bu esa tashqi siyosat idorasi dunyoni qanday tasavvur qilishini ko‘rsatadi: avvalo Markaziy Osiyo, keyin MDH hududi, so‘ngra qolgan katta mintaqalar. Biroq MDHni alohida makon sifatida ko‘rish eskirgan yondashuv bo‘lib, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi paydo bo‘lishi va ishtirokchilar sonining kamayishi sababli bu tuzilma inersiya bilan yashamoqda.
Muallif fikricha, O‘zbekiston diplomatiyasi dunyoga “devordagi xarita”dan emas, balki 3D rejimida qarashi lozim. Birinchi navbatda, Markaziy Osiyo beshligi uchun “Markaziy Osiyo” nomini rasman mustahkamlash, qo‘shni davlatlar bilan kelishuvga erishish va tashqaridan kimnidir qo‘shishga urinishlarni to‘xtatish zarur. Buning uchun deklaratsiya qabul qilish va xalqaro tashkilotlarga murojaat qilish mumkin.
Ikkinchidan, Markaziy Osiyoga endi tashqi siyosat obyekti sifatida emas, balki “tabiiy yashash muhiti” sifatida qarash kerak. O‘zbekiston dunyodagi ikki tomonlama dengizga chiqa olmaydigan davlatlardan biri bo‘lib, suv resurslarining 80 foizi mamlakat tashqarisida shakllanadi. Shu bois Toshkent mintaqaviy masalalarga chuqurroq kirishishi, qo‘shnilar o‘rtasidagi nizolarni hal qilishda yordam berishi va murosaga tayyor bo‘lishi lozim. Bunga misol sifatida 2022-yil sentabrda Qirg‘iziston-Tojikiston mojarosida Toshkentning vositachiligini keltirish mumkin.
Strategik manfaatlar doirasi Markaziy Osiyodan tashqarida uchta subregionni o‘z ichiga oladi. Birinchi subregion — Eron, Afg‘oniston, Pokiston va Hindiston. Bu yerda Transafg‘on temir yo‘li, Chobahor, Bandar Abbos, Karachi va Gvadar portlariga chiqish kabi transport-logistika loyihalari muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq ikki tomonlama aloqalarga tayanib bo‘lmaydi, chunki mintaqadagi vaziyat juda o‘zgaruvchan.
Ikkinchi subregion — Janubiy Kavkaz (Ozarbayjon, Armaniston, Gruziya) va Turkiya. Muallif Ozarbayjonni Markaziy Osiyo muloqotiga qo‘shishni xato deb hisoblaydi, o‘rniga Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz o‘rtasida muloqotni rivojlantirish, Turkiyani ham jalb qilish kerak. Bu yo‘nalish Yevropa bozorlariga chiqish uchun muhim, chunki O‘rta yo‘lak orqali yuk tashish hajmi oshmoqda.
Uchinchi subregion — Xitoy, Rossiya va Mo‘g‘uliston. Xitoy va Rossiya O‘zbekistonning asosiy savdo sheriklari bo‘lib, ular bilan doimiy muvofiqlashtirish zarur. Mo‘g‘uliston esa geografik jihatdan shu subregionning tabiiy qismi sifatida e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Muallif ta’kidlashicha, O‘zbekiston diplomatiyasi endi geografik chegaralardan tashqariga chiqib, strategik manfaatlar doirasida harakat qilishi lozim.
Source: www.gazeta.uz