Bundan chorak asr avval — 2001-yilning 11-sentabrida jahon tarixidagi eng yirik terakt sodir bo''ldi. "Al-Qoida" jangarilari AQShda to''rtta yo''lovchi samolyotini qo''lga olib, ikkitasini Nyu-Yorkdagi Butunjahon savdo markazi minoralariga, uchinchisini Pentagon binosiga yo''naltirdi, to''rtinchisi esa Vashingtonga yetib bormay, dalaga qulab tushdi. O''shanda teraktlar oqibatida 2977 kishi halok bo''ldi, ulardan 2606 nafari egizak minoralarga qilingan hujum qurbonlaridir.
Hujumlardan so''ng AQSh havo hududi fuqarolik aviatsiyasi uchun yopildi va mamlakat tomon yo''l olgan yuzlab samolyotlar boshqa aeroportlarga yo''naltirildi. Ular orasida Toshkentdan Nyu-Yorkka yo''l olgan "O''zbekiston havo yo''llari"ning 101-reysi ham bor edi. Bortida 200 ga yaqin yo''lovchi va ekipaj a''zolari bo''lgan Boeing 757 samolyoti Kanadadagi Goose Bay aeroportiga yo''naltirildi. Kanada Qurolli kuchlariga qarashli ushbu harbiy aerodrom o''sha kuni o''nlab samolyotlarni qabul qilgan edi.
Oradan 25 yil o''tib, Gazeta muxbirlari 101-reys komandiri, O''zbekiston Qahramoni Zarif Saidazimov, yo''lovchilar Gulnora Musayeva va Gulshoda Abdiyeva bilan suhbatlashib, chorak asr avvalgi voqealar, samolyotdagi vaziyat va Kanadaga qo''nish jarayoni haqida ularning xotiralarini so''radi. Komandir Saidazimovning so''zlariga ko''ra, reys Toshkent — Birmingem — Nyu-York yo''nalishida bo''lib, Birmingemda yoqilg''i quyish paytida farg''onalik ayol trap oldida to''satdan yiqilib vafot etgan. Samolyot 184 kishiga mo''ljallangan bo''lsa-da, o''sha kungi reysda 180 nafar yo''lovchi bor edi.
Samolyot Atlantika okeani ustidan o''tayotgan paytda uchuvchilar maxsus chastota orqali amerikalik hamkasblarining suhbatidan Nyu-Yorkda samolyot halokatga uchraganini eshitdi. Avvaliga "qanday qilib samolyot halokatga uchraydi?" deb hayron bo''lishgan, keyin Pentagonga hujum va savdo markaziga qilingan terakt haqida ma''lumot olishgan. Shundan so''ng Amerika havo hududi yopilgani ma''lum bo''ldi. Nyu-York uchun zaxira aeroport Boston edi, ammo u ham, boshqa aeroportlar ham samolyotlar bilan to''lib ketgan, ularga havo hududiga kirishga ruxsat berilmadi.
Shunda xaritadan yaqinroq aeroport qidirib, Kanadadagi Goose Bay harbiy havo bazasi topildi. Goose Bay''ga yaqinlashganda ob-havo yaxshi emasdi — bulut, chaqmoq va boshqa noqulayliklar bo''lgan. Pasayish jarayonida chaqmoq va bulutlarni aylanib o''tishga to''g''ri kelgan, yonilg''i ham tugab borayotgan edi. Dvigatel ishdan chiqmagan bo''lsa-da, yoqilg''ini tejash uchun dvigatellar kichik gazda ishlatilgan, biri qisqa vaqtga o''chirilib, keyin yana yoqilgan. Samolyotni ikki dvigatel ishlagan holda qo''ndirishgan. Aeroportga qo''nish oson bo''lmagan, dispetcherlar uchun ham juda og''ir edi. Nihoyat aloqa o''rnatib, qo''nishga ruxsat olingan. Qo''nayotganda ular samolyotdagi illyuminatorlarni yopishni, hech kim ochmasligini aytishgan.
Aerodromga qo''ngandan keyin taxminan 7 soat yo''lovchilar bilan birga samolyot ichida o''tirishgan. Komandir styuardessalarga zaxiradagi barcha ovqatlarni tarqatishni buyurib, yo''lovchilarni tinchlantirishga harakat qilgan. Ularga JFK aeroporti texnik sabablarga ko''ra yopilgani, ochilsa, Nyu-Yorkka parvozni davom ettirishlarini aytgan. Vahimaga yo''l qo''ymaslik kerak edi. Shu orada Vashingtondagi elchixonaga qo''ng''iroq qilib, o''zini 101-reys komandiri sifatida tanishtirib, barcha yo''lovchilar sog''-salomat ekani va Goose Bay aeroportiga qo''nganliklarini xabar qilgan. Keyinroq mahalliy hokimiyat vakillari kelib, barcha samolyotlar shu yerda qolishini aytib, yo''lovchilar ro''yxatini olishgan va ularni samolyotdan tushirishgan.
Yo''lovchilar harbiy kazarmalarga joylashtirilib, ovqat, telefonlar, televizorlar, zarur gigiyena vositalari, hatto shippaklargacha berilgan. Telefonlar orqali hamma yaqinlari bilan gaplashgan. Yo''lovchilar televizor orqali Nyu-Yorkdagi voqealarni qayta-qayta ko''rishgach, hodisaning haqiqiy ko''lamini tushunib yetishgan. Shunga qaramay, ko''pchilik Nyu-Yorkka tezroq yetib borishni istagan. Komandir Saidazimov ikki kun deyarli uxlamagan. Uchinchi kuni yo''lovchilarni qayta Birmingemga, u yerdan esa Toshkentga olib qaytishga qaror qilingan. Yo''lovchilarga chiptalari bo''yicha rasmiy kafolat tayyorlanib, ingliz, rus va o''zbek tillarida chop ettirilib, har biriga tarqatilgan.
Komandirning vazifasi faqat samolyotni boshqarish bilan cheklanmaydi — u yo''lovchi, bagaj va boshqa ko''plab masalalar uchun ham javobgar. Bunday vaziyatda komandir bir vaqtning o''zida ham konsul, ham elchi rolini bajaradi. Samolyot parvozga tayyorlanib, yoqilg''i quyilib, texnik tekshiruvdan o''tkazilgan. Har bir yo''lovchi bilan alohida gaplashib, qaytishiga roziligi olingan. Kechasi Birmingemga uchilgan. Atlantika okeani ustidan o''tayotganda osmonda birorta ham samolyot bo''lmagan — faqat ular uchar edi. Ertalab Birmingemga qo''nishgan. U yerda ham aeroport deyarli ishlamayotgan, samolyotlar uchmayotgan edi.
Komandir Saidazimov 2007-yilda O''zbekiston Qahramoni unvoniga loyiq ko''rilgan. 2001-yilning oktabr oxirlarida yana Nyu-Yorkka uchib, voqea sodir bo''lgan joyga — savdo markazlari vayron bo''lgan hududga borgan. Hali ham u yerda tutun chiqib turgan. Gul sotib olib, o''sha joyga qo''ygan. Begunoh odamlar halok bo''lganidan qattiq ta''sirlangan. "101-reys qalbimda chuqur iz qoldirgan, hech qachon o''chirib bo''lmaydi. Bu oddiy reys emas edi. Men uchun eng katta mukofot — 180 nafar yo''lovchini xavfsiz joyga olib chiqish, ularni yana Birmingemga eson-omon qaytarish va og''ir vaziyatda mening gaplarimga ishonib, ortimdan ergashgani", deydi u.
Gulnora Musayeva, sobiq "Bahor" davlat o''zbek xalq raqs ansambli artisti va Tamaraxonim uy-muzeyi direktori, o''sha kuni "Anor" vokal guruhi prodyuseri sifatida AQShdagi elchixona tomonidan Mustaqillik kuniga bag''ishlangan tadbirda ishtirok etish uchun taklif qilingan delegatsiya tarkibida bo''lgan. Uning Nyu-Yorkdagi hamkorlarining ofisi Jahon savdo markazi minoralaridan birining 78-qavatida joylashgan edi. Safar oldidan elchixonadan qo''ng''iroq qilib, rejalarini o''zgartirishni so''rashgan. Avvaliga 9-sentabr kuni yolg''iz uchib, Nyu-Yorkdagi hamkorlarinikida qolishni o''ylagan, ammo hamma bilan birga ketishga qaror qilgan.
11-sentabr kuni Toshkentdan Nyu-Yorkka uchgan reys yo''l-yo''lakay Angliyada texnik qo''nish qilgan. To''xtash vaqtida yo''lovchilardan birining yuragi xuruj qilgan. Gulnora Musayeva ayolga skameykaga yotishiga yordam berib, o''zi bilan olib yurgan dorilaridan bergan. Keyin tibbiy yordam chaqirilib, uni shifokorlar olib ketishgan. Reys taxminan bir soatga kechikkan. Qolgan yo''lovchilar samolyotga qaytganida, o''sha ayol vafot etgani ma''lum bo''lgan. "Shu tariqa, reysimiz fojia bilan boshlandi. Keyinchalik bu kechikish haqida ko''p o''yladim. Agar o''z vaqtida uchganimizda, havo hududi yopilgan paytda Nyu-Yorkka ancha yaqinlashib qolgan bo''lishimiz mumkin edi. O''shanda voqealar qanday rivojlangan bo''lardi — buni hech kim bilmaydi", deydi u.
Nyu-Yorkka yetib borishga taxminan 40 daqiqa qolganida, bort kuzatuvchilari ob-havo sharoiti tufayli samolyot belgilangan aeroportga qo''na olmasligini ma''lum qilishgan. Samolyot Kanadadagi Goose Bay aeroportiga yo''naltirilgan. Marshrut o''zgarishining asl sababi haqida yo''lovchilarga hech narsa aytilmagan — ehtimol, vahima ko''tarilmasligi uchun haqiqiy sababni aytmagan bo''lishsa kerak. Samolyot Goose Bay aeroportiga qo''nganidan keyin orqada uxlab kelgan bir yigit uyg''onib, onasiga qo''ng''iroq qilgan: "Oyi, yetib keldim". Birdan uning ovozi o''zgarib ketganini eshitgan: "Nima? Qanday? Urushmi? Egizak minoralarmi?" Yigitning gaplaridan hamma birdaniga unga qaragan.
Source: www.gazeta.uz