Davlat ekologik ekspertizasi markazi Toshkent viloyati filiali yil bo‘yi faoliyat yurituvchi Sea Breeze Uzbekistan kurort loyihasi bo‘yicha atrof-muhitga ta’sirni baholashning (OVOS) birinchi bosqichiga ijobiy xulosa berdi. Xulosa 2026-yil 10-fevralda berilgan bo‘lib, 2029-yil 10-fevralgacha amal qiladi.

Gap butun loyihani yakuniy tasdiqlash haqida emas, balki OVOSning birinchi bosqichi haqida ketmoqda. Ekspertlar qayd etishicha, ta’sirga oid ko‘plab parametrlar hozircha dastlabki xususiyatga ega bo‘lib, hududning yuqori tabiiy va antropogen sezgirligini hisobga olgan holda keyingi bosqichlarda aniqlashtirilishi talab etiladi.

Buning uchun Sea Breeze Uzbekistan qo‘shimcha ravishda muhandislik-geologiya, gidrologiya, geodinamika, botanika va zoologiyaga oid tadqiqotlar o‘tkazishi, shuningdek havo, suv, tuproq, bioxilma-xillik, transport yuklamasi va favqulodda holatlar bo‘yicha hisob-kitoblarni taqdim etishi kerak.

Loyiha Bo‘stonliq tumanidagi Yakkatut va Boladala aholi punktlari o‘rtasida, Chorvoq suv omborining sharqiy sohilida taxminan 577 gektar hududda yil bo‘yi faoliyat yuritadigan turistik majmua qurishni nazarda tutadi. Majmua hududi taxminan 7 km sohil chizig‘ini, sohil terrasasi va Pskem tizmasining g‘arbiy etaklarini o‘z ichiga oladi.

Ekspertizaga ko‘ra, hudud murakkab relef, balandliklar keskin farqi, shuningdek eroziya va geodinamik xavflarga moyilligi bilan ajralib turadi. Qo‘shimcha xavf omillaridan biri sifatida Qalash soy vodiysi qayd etilgan bo‘lib, u yerda toshqinlar, eroziya, ko‘chkilar va ehtimoliy sel jarayonlari yuzaga kelishi mumkin.

Loyiha 10 yil davomida bosqichma-bosqich amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Birinchi bosqichda taxminan 100 gektar hudud o‘zlashtiriladi. Majmua tarkibiga mehmonxonalar va apartamentlar, jamoat markazi va sohilbo‘yi hududi, kurort mehmonxonalari, butik mehmonxonalar, rezidensiyalar, villalar, MICE-markaz, 2000 nafargacha tomoshabinga mo‘ljallangan amfiteatrga ega sport-dam olish klasteri hamda tibbiy klaster kiritilgan.

Ekspertiza tibbiy klaster uchun kuchaytirilgan sanitar-ekologik rejim va chiqindilar hamda oqova suvlar ustidan qat’iy nazorat talab etilishini alohida ta’kidlagan. Shu bilan birga, hudud murakkab tog‘ relefi, yuqori eroziya va geodinamika xavfiga ega, shuningdek suv omboriga yaqinligi tufayli ekologik jihatdan sezgir hudud hisoblanadi.

Hujjatda qator ehtimoliy xavflar sanab o‘tilgan, shu jumladan: Chorvoq suv omborining o‘zi ham ekologik jihatdan o‘ta sezgir obyekt ekani alohida ta’kidlangan. Ekspertlarga ko‘ra, u strategik suv xo‘jaligi obyekti hisoblanadi va loyiha amalga oshirilishida yer usti suvlarini ifloslanishdan, nazoratsiz oqimlardan va sharqiy sohildagi qurilish hamda transport ta’siridan himoya qilish ustuvor vazifa bo‘lishi kerak.

Sohilbo‘yi zonasi loyihaning eng sezgir qismi deb baholangan: bu yerda taxminan 7 km uzunlikda va 20 gektar maydonda plyaj hududi tashkil etish rejalashtirilgan. Shu bilan birga, 100-300 metr kenglikda kapital qurilishdan xoli bo‘lgan sohilbo‘yi bufer zonasi ham nazarda tutilgan.

Ekspertizaning asosiy xulosalaridan biri — suv omborining sharqiy sohilida muhandislik infratuzilmasi yetishmasligi. Boladala va Yakkatutda markazlashgan kanalizatsiya tarmoqlari va tozalash inshootlari mavjud emas, mavjud septiklar va chiqindi chuqurlari esa tuproq, yer osti va yer usti suvlarini ifloslantirish xavfini keltirib chiqaradi.

Shu munosabat bilan sharqiy sohil uchun kanalizatsiya infratuzilmasini yaratish loyihani amalga oshirishning zarur sharti sifatida belgilangan, oddiy texnik masala sifatida emas. Loyiha doirasida suv ta’minoti tizimini rekonstruksiya qilish, yangi suv quvuri qurish, Chorvoq suv omboridan suv olish orqali ikkinchi manbani yaratish, shuningdek nasos stansiyasi bilan oqova suvlarni chiqarish tizimini tashkil etish va ularni mavjud infratuzilma orqali Chirchiq tozalash inshootlariga yo‘naltirish rejalashtirilgan.

Biroq xulosada qayd etilishicha, birinchi bosqich materiallarida suv ta’minoti manbalari, shuningdek qurilish va ekspluatatsiya davridagi suv iste’moli va oqova suv hajmlari (kun va yil kesimida) bo‘yicha to‘liq ma’lumotlar keltirilmagan. Ushbu ko‘rsatkichlar majburiy tarzda aniqlashtirilishi lozim.

Ekspertlar atmosfera havosiga ta’sirni baholashda ham kamchiliklar borligini qayd etgan. Qurilish bosqichida chiqindilar hajmi yiliga 90,041 tonna deb hisoblangan bo‘lib, uning 99,8 foizi noorganik chang hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu ta’sir asosan qurilish va yer ishlari hisobiga shakllanayotganini ko‘rsatadi.

Biroq avtotransportdan chiqadigan chiqindilar bo‘yicha hisob-kitoblar taqdim etilmagan. Holbuki, loyihaga ko‘ra, hududda kuniga 10 ming nafargacha tashrif buyuruvchi va taxminan 7000 nafar xizmat ko‘rsatuvchi xodim bo‘lishi kutilmoqda. Shu sababli havoga ta’sirni baholash to‘liq va ishonchli emas deb topilgan va uni real hamda prognoz qilingan transport yuklamasi asosida qayta ishlash talab etilgan.

Alohida talablar bioxilma-xillik bilan bog‘liq. Xulosada qayd etilishicha, birinchi bosqichda dala sharoitida botanik tadqiqotlar o‘tkazilmagan, ular esa bahor faslida amalga oshirilishi kerak. Nodir va Qizil kitobga kiritilgan turlar asosan Chotqol davlat qo‘riqxonasi hududida joylashgan bo‘lib, qurilish zonasi ularning asosiy yashash muhitlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilmaydi.

Shu bilan birga, loyihani amalga oshirishda vodiy ekotizimlari, hayvonlar migratsiya yo‘llari va ekologik yo‘laklarni saqlash majburiy shart sifatida belgilangan. Ushbu talablarga rioya qilingan taqdirda, hayvonot dunyosiga ta’sir mahalliy va nazorat qilinadigan darajada bo‘lishi, mintaqaviy ekotizim barqarorligiga tahdid tug‘dirmasligi qayd etilgan.

Bundan tashqari, buyurtmachi Qizil kitobga kiritilgan turlar ro‘yxatini, hududni o‘rganish dalolatnomasini, Fanlar akademiyasi Zoologiya institutining ekologik jihatdan sezgir hududlarga ta’sir bo‘yicha xulosasini va bioxilma-xillikni boshqarish rejasini taqdim etishi kerak.

Hujjatda, shuningdek, qimmatli daraxt va butasimon o‘simlik turlarini, jumladan Zarafshon archasi va yong‘oqni saqlash yoki ko‘chirib o‘tqazish, shuningdek ko‘chirilgan hududlar asoslanishi va ularning yashab ketishi ustidan nazoratni ta’minlagan holda kompensatsion ko‘chatlar ekish talab etilgan.

Xulosada, shuningdek, loyihani amalga oshirish faqat majburiy ekologik monitoring sharti bilan ruxsat etilishi qayd etilgan. U Chorvoq suv ombori va Qalash soyi yer usti suvlari sifatini oyma-oy nazorat qilish, 300 metrgacha suv muhofaza zonasini kuzatish, soy va 4R-10 yo‘li bo‘ylab yon bag‘irlardagi jarayonlarni monitoring qilish, shuningdek o‘rmon va kompensatsion ko‘chatlar holatini mavsumiy nazorat qilishni o‘z ichiga olishi kerak.

Biroq taqdim etilgan materiallarda qurilish davri uchun to‘liq ekologik monitoring rejasi — muddatlar, ishlar turi, mas’ullar va nazorat mexanizmlari bilan keltirilmagan.

Shu tariqa, ekologik ekspertiza Sea Breeze Uzbekistan loyihasini rad etmagan, ammo faqat uning ekologik baholashining birinchi bosqichini ma’qullab, qator majburiy takomillashtirishlarni belgilagan. Loyiha faqat parametrlarni bosqichma-bosqich aniqlashtirish, qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish va keyingi bosqichlarda tabiatni muhofaza qilish talablariga qat’iy rioya qilish sharti bilan amalga oshirilishi mumkin.

“Ko‘rsatilgan talablar bajarilmasligi tabiatni muhofaza qilish qoidalarining qo‘pol buzilishi sifatida baholanadi va obyektni amalga oshirish hamda ekspluatatsiya qilish imkonini istisno qiladi”, — deyiladi xulosada.

Source: www.gazeta.uz