Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasida elektr energiyasi oqimlarini muvofiqlashtiruvchi “Energiya” koordinatsion-dispetcherlik markazi (KDM) O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston ishtirokidagi pilot elektr energiyasi bozorini ishlab chiqish va ishga tushirish uchun konsalting kompaniyasini tanlash jarayonini boshladi. Markaz e’loniga ko‘ra, arizalar 30-noyabrgacha qabul qilinadi, xaridlar rejasida shartnomaning taxminiy qiymati 2 million dollar deb belgilangan. Loyiha Jahon bankining Regional Electricity Market Interconnectivity and Trade (REMIT) dasturi doirasida moliyalashtiriladi va to‘rt davlatning milliy energetika tizimlarini qisqa muddatli savdo mexanizmi orqali bog‘lashga qaratilgan.
Asosiy faktlar: Tender “Energiya” KDM tomonidan e’lon qilindi, arizalar 30-noyabrgacha qabul qilinadi, shartnoma qiymati taxminan 2 million dollar. Loyiha O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikistonni qamrab oladi, dastlabki ishga tushirish 2027-yil mayiga, savdo boshlanishi esa taxminan 2028-yil oxiri — 2029-yil boshiga mo‘ljallangan. Birinchi bosqichda “bir sutka oldin” (Day-Ahead Market, DAM) bozori yaratilishi rejalashtirilgan.
Loyihaning umumiy konteksti mintaqadagi elektr energiyasi almashinuvini yanada moslashtirish va mavjud tarmoqlardan samaraliroq foydalanish bilan bog‘liq. Markaziy Osiyoda gidroenergetika salohiyati asosan Qirg‘iziston va Tojikistonda, issiqlik generatsiyasi esa Qozog‘iston va O‘zbekistonda jamlangan. Mavsumiy taqchillik va ortiqcha quvvatlar davlatlararo savdoni rivojlantirishni talab qiladi; REMIT dasturi aynan shu maqsadda davlatlararo elektr tarmoqlarini mustahkamlash va mintaqaviy savdoni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Shu sababli yangi platforma uzoq muddatli ikki tomonlama shartnomalar o‘rnini bosmaydi, balki ularni to‘ldirishi ko‘zda tutilgan.
Texnik topshiriqqa muvofiq, tanlangan konsultant huquqiy va tashkiliy hujjatlarni tayyorlashi, elektron savdo platformasini yaratishi, narxlarni aniqlash hamda ishtirokchilar o‘rtasida hisob-kitob qilish tizimini ishlab chiqishi kerak. Shuningdek, pudratchi boshlang‘ich bosqichda bozor faoliyatini ta’minlaydi. Tizimni ishlab chiqish va joriy etishga taxminan 18 oy ajratiladi, so‘ngra pudratchi uni yana ikki yil davomida ekspluatatsiya qilishi lozim; shartnomani har yili uzaytirish imkoniyati ham ko‘zda tutilgan. Batafsil jadvalga ko‘ra, savdolar shartnoma tuzilganidan taxminan 20 oy o‘tgach boshlanishi mumkin.
Bozorning birinchi bosqichida “bir sutka oldin” (DAM) savdolari yo‘lga qo‘yiladi: ishtirokchilar keyingi sutkaning muayyan soatlarida yetkazib berish sharti bilan elektr energiyasini sotib olish yoki sotish uchun buyurtma beradi. Milliy bozorlar uchun zarur hajmlar avval aniqlanadi, so‘ngra ruxsat berilgan ishtirokchilar ortiqcha elektr energiyasini mintaqaviy platformada taklif qilishi yoki taqchillikni qoplash uchun buyurtma joylashtirishi mumkin bo‘ladi. Dastlabki ishtirokchilar sifatida milliy energetika kompaniyalari, elektr energiyasining yagona xaridorlari va tizim operatorlarini jalb etish rejalashtirilgan; qaysi tashkilotlar savdoda qatnashishini har bir davlat mustaqil belgilaydi.
Savdo valyutasi sifatida AQSh dollari tanlangan, narxlar megavatt-soat uchun dollarda belgilanadi. Hisob-kitoblarda zonali model qo‘llanadi: har bir savdo zonasida narx talab, taklif va elektr tarmoqlari cheklovlarini hisobga olgan maxsus algoritm orqali shakllantiriladi. Kutilishicha, bunday mexanizm mavjud generatsiya quvvatlaridan samaraliroq foydalanishga va qisqa muddatli taqchillikni qo‘shnilardan import qilish hisobiga yumshatishga yordam beradi. Keyingi qadam tender g‘olibini aniqlash, shartnoma shartlarini yakunlash va milliy regulyatorlar bilan muvofiqlashtirish bo‘ladi; belgilangan muddatlarga rioya qilinsa, pilot bozor 2028-yil oxiri — 2029-yil boshida ishga tushishi mumkin.
Source: www.gazeta.uz