AQSh prezidenti Donald Trampning Eron bilan bog‘liq ultimatumlari amalda kuchga kirmay qolmoqda. Aprel oyi boshida berilgan 14 kunlik muddat o‘tib ketgan bo‘lsa-da, yangi kelishuvda aniq yakuniy sana belgilanmagan. Tramp hozircha Eronga hujum qilishni to‘xtatib turishini, ammo Eron yangi taklif kiritmaguncha va muhokamalar yakunlanmaguncha harbiy harakatlar boshlanmasligini ma’lum qildi.
Shu bilan birga, AQSh harbiy-dengiz kuchlari Eron portlarini blokadada ushlab turishda davom etmoqda. 14 kunlik sulh deyarli o‘n yil ichida ilk bor to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralarga yo‘l ochgan bo‘lsa-da, tomonlar o‘rtasidagi ishonchsizlik yangi uchrashuvlarni imkonsiz qilmoqda. Pokiston vositachiligida Islomobodda bo‘lib o‘tishi kutilgan uchrashuvlar bir necha marta qoldirildi yoki bekor qilindi.
AQSh 15 bandlik rejani ilgari surgan bo‘lsa, Eron 10 ta talab bilan chiqdi. Tomonlarning hech biri noaniqlikni uzoq davom ettirishni xohlamaydi. Ikki asosiy stsenariy mavjud: yoki tomonlar muzokaralar stoliga qaytib, pozitsiyalarni yaqinlashtiradi va tinch kelishuvga erishadi, yoki Hormuz bo‘g‘ozidagi keskinlik yanada kuchayib, jangovar harakatlar qayta boshlanadi.
AQShning 15 talabidan ikkitasi asosiy hisoblanadi: Eron yadro dasturidan voz kechishi va Hormuz bo‘g‘ozida kemalar erkin o‘tishini ta’minlashi kerak. Tramp 2018-yilda Obama davridagi yadro kelishuvidan chiqib, qattiqroq shartlar bilan “yaxshiroq bitim” tuzishni va’da qilgan edi. Ammo muzokaralarda muddatlar masalasi kelishmovchilik tug‘dirdi: Eron yadro dasturini 5 yilga to‘xtatishga tayyor, AQSh esa kamida 20 yil talab qilmoqda.
Ikkinchi asosiy muammo – Hormuz bo‘g‘ozidagi blokada. Urush boshlanganidan keyin Eron fuqarolik kemalarining o‘tishini to‘xtatib, o‘ziga iqtisodiy foyda va siyosiy bosim vositasi yaratdi. AQSh esa bunga mutlaqo qarshi va Eron portlariga o‘z blokadasini o‘rnatgan. Erkin kemachilikni tiklash uchun xalqaro harbiy-dengiz missiyasi talab etiladi.
Urush Trampning ichki siyosiy ahvoliga ham ta’sir ko‘rsatdi. MAGA harakatining bir qismi undan yuz o‘girdi, chunki u xorijda uzoq muddatli harbiy amaliyotlardan qochish va’dasini buzdi. Blokadaning iqtisodiy oqibatlari AQShda ham sezilmoqda. Olti oydan so‘ng bo‘ladigan oraliq saylovlar Respublikachilar uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Eronning yangi Oliy Rahbari Mujtaba Xomeneiy rejimi shoshilmayotgan bo‘lishi mumkin, ammo blokada Eron iqtisodiyotiga ziyon yetkazmoqda. Biroq “davlat ichidagi davlat”ga aylangan Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi mojarodan o‘z ta’sirini kuchaytirish uchun foydalanmoqda.
Urushni AQSh va Isroil birgalikda boshlagan. Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyahuning maqsadlari AQShnikidan farq qiladi. Isroil uchun Eron xavfsizlikka bevosita tahdid soladi. AQSh va Eron o‘rtasidagi sulh davrida Isroil Livandagi Hizbullohga qarshi hujumlarni kuchaytirdi. Tramp vositachiligida Isroil va Livan o‘rtasida ham sulh o‘rnatilgan, ammo bu jarayon AQSh-Eron munosabatlariga bog‘liq.
Source: www.dw.com