Pokistonning eng yirik Karachi portida 3000 ga yaqin konteyner Eronga jo‘natilishi kerak bo‘lgan yuklar bilan qotib qolgan. Ularning tarkibi noma’lum, ammo bu yuklarni olib ketishi kerak bo‘lgan kemalar hali yetib kelmagan — va Hormuz bo‘g‘ozidagi keskinlik tufayli ular qachon kelishi noma’lum.
Ushbu uzilish AQSh prezidenti Donald Tramp tomonidan shakllantirilgan keng bosim strategiyasining bir qismidir. Tahlilchilarning fikricha, bu strategiya savdoni to‘liq to‘xtatishga emas, balki uni nazorat qilishga qaratilgan. Tramp Truth Social’da “Eron moliyaviy jihatdan qulab tushmoqda. Ular Hormuz bo‘g‘ozining zudlik bilan ochilishini xohlaydi — naqd pulga och!” deb yozgan.
28-fevralda boshlangan AQSh-Isroil urushining dastlabki olti haftasida Tehron bo‘g‘oz orqali o‘tadigan kemalarni nazorat qilish tizimini joriy qilgan va tranzit to‘lovlarini undirgan. Ammo 13-apreldan boshlab Tramp ma’muriyati harbiy blokada o‘rnatgan va bu Eron portlariga ketayotgan yoki ulardan chiqayotgan kemalarning bo‘g‘ozdan o‘tishini samarali ravishda to‘xtatgan.
AQSh dengiz blokadasi nafaqat Eron eksportiga zarba berdi — Tramp ma’muriyati Eronning zarur import qilish qobiliyatini ham nazorat qilmoqda. Tahlilchilarning fikricha, bu iqtisodiy bo‘g‘ish Eronni harbiy kuchdan ko‘ra ko‘proq bosim ostiga olishi mumkin. CRSS maslahatchisi Javed Hassanning so‘zlariga ko‘ra, “Eronning neft omborlari bir necha hafta ichida to‘lib, ishlab chiqarishni to‘xtatishga majbur qilishi mumkin. Eksport daromadlari, davlatning fiskal umurtqasi, keskin qisqaradi.”
Biroq, Eron o‘nlab yillar davomida AQSh sanksiyalari ostida yashab, “chidamli infratuzilma” yaratgan. Uning 170 million barrelgacha nefti Ummon ko‘rfazidagi tankerlarda saqlanmoqda, bu “eksport daromadlarini bir necha oy ushlab turishi mumkin”. Shuningdek, Eron Markaziy Osiyo va Kavkaz orqali quruqlik va ichki dengiz yo‘laklaridan foydalanmoqda.
Eron rasmiylari Pokistondan muqobil yo‘l yaratishda yordam so‘ragan. Hujjatlarga ko‘ra, Eron va Pokiston biznes rahbarlari 900 km chegaradagi quruqlik yo‘lini muhokama qilmoqda. Agar reja amalga oshsa, pokistonlik yuk mashinalari yukni chegaraga olib boradi, keyin Eron transporti davom ettiradi. Eron hatto pokistonlik haydovchilarga qo‘shimcha to‘lashga tayyor.
Hormuz bo‘g‘ozining holati noaniq. Rasman u yopiq emas. Eron mart oyidan beri Pokiston, Malayziya va Iroq kabi ittifoqchi davlatlarning kemalariga to‘lovsiz o‘tishga ruxsat bergan. Hindiston kemalari ham hujjatlar va oldindan ruxsat bilan o‘tkazilgan. Ba’zi kemalar Xitoy yuanida yoki kriptovalyutada to‘lov qilgan. Eron parlament spikeri o‘rinbosari Hamidrezo Hojiboboev bo‘g‘ozdan o‘tgan kemalardan birinchi daromad Eron Markaziy bankiga tushganini tasdiqlagan.
AQSh va Isroil bilan bog‘liq kemalar esa butunlay rad etilmoqda. Sug‘urta xarajatlari keskin oshgan: urushdan oldin kema qiymatining 0,12 foizini tashkil etgan sug‘urta hozir 5 foizga yetgan. 100 million dollarlik yirik neft tankeri uchun bu 5 million dollar sug‘urta degani. Neft tashuvchilar uchun bu hisob hali ham ishlaydi, ammo konteyner tashish uchun marjalar tor va yuklar muddati cheklangan.
Sobiq Pokiston elchisi Jamil Ahmad Xonning fikricha, AQSh blokadasi Eronning neft daromadlariga va oziq-ovqat importiga jiddiy ta’sir qiladi. Bu esa aholining noroziligiga olib kelishi mumkin. Biroq, CRSS tahlilchisi Hassan “ekzistensial tahdid” sharoitida iqtisodiy ratsionallik o‘z ahamiyatini yo‘qotishini ta’kidlaydi: “Eron rahbariyati bo‘g‘ozni ko‘pchilik kutganidan uzoqroq vaqt davomida blokirovka qilishi mumkin, chunki hisob-kitob marginal emas, balki ekzistensialdir.”
Source: www.aljazeera.com