Hormuz bo‘g‘ozi blokadasi tufayli yuzaga kelgan energiya inqirozi zamonaviy tarixdagi eng og‘ir holat bo‘lib, yetakchi hukumatlar favqulodda neft zaxiralarini bo‘shatishga majbur bo‘lmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlar esa bu zarbaga qarshi eng kam tayyor bo‘lganlar qatorida.
AQSh-Isroil rejimining Eronga qarshi urushi natijasida yoqilg‘i narxlarining keskin o‘sishi dunyoning aksariyat qismiga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, importga qaram kambag‘al davlatlar eng ko‘p zarar ko‘rdi. Ular energiya zaxiralarining yetishmasligi tufayli vaziyatni yumshatish imkoniyatidan mahrum.
Xalqaro Energetika Agentligi (IEA) 1974-yilda tashkil etilgan bo‘lib, uning 32 a’zo davlati jahon aholisining atigi 16 foizini tashkil qiladi. Agentlik mart oyida 400 million barrel neftni bozorga chiqargan bo‘lsa-da, bu harakat Global Janubda zaxiralarning yetishmasligini yana bir bor ko‘rsatdi.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasi, ayniqsa, katta iqtisodiy zarba kutmoqda. Osiyo Taraqqiyot Banki 2026-yil uchun o‘sish prognozini 5,1 foizdan 4,7 foizga tushirdi. Pokistonning Barqaror Rivojlanish Siyosati Institutidan Xolid Validning ta’kidlashicha, strategik neft zaxiralarini yaratish qimmat va murakkab jarayon bo‘lib, qarz yuki va valyuta cheklovlari bo‘lgan davlatlar uchun bu hashamat hisoblanadi.
IEA a’zolari 90 kunlik importga teng zaxiraga ega bo‘lishi shart. Mart oyida ular 1,2 milliard barrel davlat va 600 million barrel xususiy zaxiraga ega edi. Xitoy esa 1,4 milliard barrel bilan eng katta zaxiraga ega. Rystad Energy ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo aholisining 70 foizdan ortig‘i yetarli zaxiraga ega bo‘lmagan mamlakatlarda yashaydi.
Rivojlanayotgan Osiyoda vaziyat yanada og‘ir. Pokistonning neft zaxirasi atigi 5-7 kunga yetadi, Indoneziya, Bangladesh va Vetnamda esa 23 kundan bir oygacha. Mutaxassislarning fikricha, bu mamlakatlar moliyaviy va texnik muammolar tufayli zaxiralarni ko‘paytira olmaydi.
Ba’zi tahlilchilar energiya inqirozi global zaxiralarni boshqarishning yangi mexanizmlarini yaratish zarurligini ko‘rsatayotganini ta’kidlamoqda. IEA a’zoligi OECD bilan cheklangan bo‘lib, Xitoy va Hindiston kabi yirik iqtisodiyotlar faqat assotsiatsiya a’zosi sifatida ishtirok etishi mumkin. Rivojlanayotgan mamlakatlar mintaqaviy kelishuvlar orqali o‘z energiya xavfsizligini mustahkamlashga intilmoqda.
Source: www.aljazeera.com