AQSh prezidenti Donald Trampning Pekindagi davlat tashrifidan bir necha kun o‘tib, Rossiya prezidenti Vladimir Putinning Xitoyga tashrifi boshlanmoqda. Bu ikki uchrashuv Xitoyning tobora bo‘linib borayotgan geosiyosiy manzarada markaziy o‘rin tutayotganini ko‘rsatadi.
Rasmiy ravishda, Putinning tashrifi 2001-yildagi Xitoy-Rossiya yaxshi qo‘shnichilik va do‘stona hamkorlik shartnomasining 25 yilligiga bag‘ishlangan. Biroq, tashrifning aynan Trampning tashrifidan so‘ng amalga oshirilishi Xitoyning kuchli davlatlar raqobati sharoitida o‘z ta’sirini oshirib borayotganidan dalolat beradi.
Kun tartibiga ikki tomonlama iqtisodiy va savdo masalalari, shuningdek, xalqaro va mintaqaviy muammolar kiritilgan. Rossiyaning Ukraina urushi tufayli G‘arbdan izolyatsiyasi sharoitida Xitoy Rossiyaning eng yirik savdo hamkoriga aylangan bo‘lib, Rossiya importining uchdan biridan ko‘prog‘ini ta’minlaydi va eksportining chorak qismini sotib oladi.
Hamkorlikning harbiy jihatlari ham bor. 2025-yil iyulida Reuters agentligining tergovi Xitoy kompaniyalari go‘yoki dron dvigatellarini sanoat sovutish uskunasi sifatida Rossiya qurol ishlab chiqaruvchilariga jo‘natganini aniqladi. Pekin bu ayblovlarni rad etadi.
Germaniyaning Xitoy tadqiqotlari instituti (MERICS) eksperti Klaus Soongning fikricha, hozirgi geosiyosiy vaziyat Xitoyni juda qulay ahvolga qo‘ygan. AQSh va Rossiya ikkalasi ham Xitoyga muhtoj, ammo turli yo‘nalishlarda: Vashington strategik raqib sifatida, Moskva esa geosiyosiy va energetik manfaatlari o‘xshash hamkor sifatida.
Trampning optimistik notada ketishi Putinni Xitoy-AQSh munosabatlaridagi yaxshilanish Rossiya hisobiga bo‘lmasligiga ishonch hosil qilishga undashi mumkin. Putin uchun asosiy vazifa Xi bilan yaqin aloqalar saqlanib qolganini tasdiqlash va Pekinning hozirgi fikrini anglashdir.
Urushdan charchash belgilari kuzatilmoqda: G‘alaba kuni paradining sokin o‘tishi va Ukraina zarbalari Rossiyaning neft infratuzilmasiga yetkazilgan zarar. Putinning o‘zi mojaro yaqin orada tugashi mumkinligini aytgan.
Xitoy-Rossiya munosabatlari assimetrik: Rossiya Xitoyga ko‘proq bog‘liq. Tayvan Milliy Chengchi universiteti professori Ding Shufanning ta’kidlashicha, Putin Xitoyning Rossiya energiyasini import qilishda davom etishi, ikki tomonlama foydalaniladigan tovarlar va ta’minot zanjirlariga kirishiga tayanadi.
Soongning so‘zlariga ko‘ra, Xitoy urushni uzoq muddatli manfaatlariga mos kelmaydigan deb biladi, ammo Rossiya rejimining qulashi Pekin uchun yanada katta xavf tug‘diradi. Shu sababli Xitoy Rossiyaning juda kuchsizlanishiga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qiladi.
Yaqin Sharqdagi keskinlik Rossiya energiyasini Xitoy uchun yanada jozibador qilmoqda. 2025-yilda Rossiya Xitoy neft importining 18 foizini tashkil etgan, Eron esa 13 foiz, boshqa Fors ko‘rfazi davlatlari 42 foizni ta’minlagan.
Soong Xitoy va Rossiyani “bir to‘shakda turli tushlar ko‘rgan juftlik” deb ta’riflaydi. Uchrashuvda munosabatlarning sovishi mumkinligi haqida belgilar bo‘lishi mumkin. Imzolangan kelishuvlar ko‘pincha jarayonning boshlanishi, yakuni emas.
“Cheksiz sheriklik” degan narsa yo‘q, deydi Soong. 2022-yilgi qo‘shma bayonotdagi “do‘stlikning chegarasi yo‘q” iborasi keyinchalik Xitoy rasmiylari tomonidan “shunchaki ritorika” deb baholangan. Shunga qaramay, Pekin va Moskva o‘rtasidagi yaqinlik saqlanib qolmoqda.
Source: www.dw.com