Sudan poytaxti Xartumda urush izlari hali ham yaqqol ko‘rinib turibdi. Ko‘chalarda vayronalar tozalangan va transport harakati asta-sekin tiklanayotgan bo‘lsa-da, ko‘plab mahallalar bo‘m-bo‘sh. Ayniqsa, sharqiy boy tumanlar – Garden City, Manshiya, Riyadh, Taif, Maamoura, Arkawit va Mujahideen – deyarli butunlay tashlandiq holatda.
Markaziy Xartumda Arab bozori va shahar markazi vayronaga aylangan. Ilgari vazirliklar, muassasalar, banklar va oltin bozori joylashgan hududda hayot deyarli yo‘q. Faqat Ozodlik ko‘chasida elektr jihozlari do‘konlari qayta ochilgan va xaridorlar paydo bo‘la boshlagan.
Xartum 1, 2, 3, al-Amarat, al-Sahafa va Yathrib kabi mahallalar hamon bo‘sh. Kechalari elektr yo‘qligi sababli bu hududlar qorong‘ulikka cho‘madi. Kunduzi esa Oltmishinchi ko‘chada tirbandlik kuzatiladi – bu yo‘l bo‘ylab banklar, dorixonalar, do‘konlar va yoqilg‘i quyish shoxobchalari qayta ochilgan.
Qochqinlar va ko‘chirilgan aholi ehtiyotkorlik bilan qaytmoqda. Ko‘pchilik xizmatlar yaxshilanmaguncha va hayot normal holatga kelmaguncha qaytishni kechiktirmoqda. Uy egalarining bir qismi xorijda o‘rnashib olgan va qaytishga shoshilmayapti. Iqtisodiy qiyinchiliklar va ishonchsizlik qaytish qaroriga ta’sir qiluvchi asosiy omillardir.
Shimoliy Omdurmandagi Karari tumanida esa aksincha, iqtisodiy o‘sish va aholi sonining ko‘payishi kuzatilmoqda. Tez yordam kuchlari (RSF) bu yerda bo‘lmaganligi sababli, Karari Xartumning rolini o‘z zimmasiga olgan. Tijorat faolligi, mulk biznesi va davlat muassasalari bu yerga ko‘chib o‘tgan.
Ijtimoiy ekspertlarning ta’kidlashicha, qaytishdagi ikkilanish nafaqat iqtisodiy sharoit va xizmatlar, balki urushning psixologik ta’siri bilan ham bog‘liq. Ba’zi oilalar yaqinlarini yo‘qotish, uylarining vayron bo‘lishi yoki talon-taroj qilinishi tufayli travma olgan.
Ko‘chmas mulk bozorida o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Sharqiy tumanlarda uylar sotuvi ko‘paygan, narxlar esa joylashuvi va holatiga qarab 30-40 foizga tushgan. Xaridorlar asosan savdogarlar va tadbirkorlar bo‘lib, ular bir yil ichida narxlar urushdan oldingi darajaga qaytishiga umid qilmoqda.
Kundalik xarid qilish esa haqiqiy kurashga aylangan. Non narxi urushdan oldingi darajadan besh baravar oshgan. Aksariyat tovarlar Misrdan quruqlik va Saudiya Arabistonidan dengiz orqali import qilinadi. Ba’zi Sudan sanoat mahsulotlari – sut mahsulotlari, mineral suv va qayta ishlangan go‘sht – ishlab chiqarishni qayta boshlagan.
Transport xarajatlari ham oshgan. Avtobuslar eski va urushdan zarar ko‘rgan. Ko‘plab yo‘lovchilar to‘liq tarifni to‘lay olmaydi. To‘lovlar asosan bank ilovalari orqali amalga oshirilmoqda.
Qiyinchiliklarga qaramay, aholi o‘z hayotini tiklashga intilmoqda. Ular avvalgi turmush tarziga qaytish yoki yangi biznes boshlash uchun kurashmoqda.
Source: www.aljazeera.com