AQSh va Eron chorshanba kuni kechqurun “Islomobod anglashuv memorandumi”ni imzoladilar. Hujjat sulhni uzaytiradi va 60 kunlik texnik muzokaralar bosqichini boshlaydi, bu davrda asosiy kelishmovchiliklar hal etilishi kerak.
Imzolash dastlab Shveytsariyada juma kuni rejalashtirilgan edi, biroq kelishuv tafsilotlari haqidagi mish-mishlar ortidan bosim kuchaygan. Tramp hujjatni Parij yaqinidagi Versal saroyida, Jenevada Fransiya mezbonligidagi G7 sammitida qatnashgandan so‘ng imzolagan. Eron prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon esa uni Tehrondan raqamli imzolagan.
Yaqin Sharq tahlilchisi Fatima Amanning so‘zlariga ko‘ra, “har ikki tomonda ham muzokaralarni davom ettirishga siyosiy iroda bor, bu quvonarli”. Biroq u eng qiyin masalalar hali hal qilinmaganini ta’kidlab, istiqbollarni “ehtiyotkorona ijobiy, ammo aniq emas” deb baholadi.
Eronning yadro dasturi asosiy kelishmovchilik nuqtalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Tramp Eronni yadro qurolidan mahrum qilishni 28 fevral kuni Isroil bilan birgalikda boshlangan hujumning asosiy maqsadi deb atagan. Memorandumda Eron yadro qurolini ishlab chiqarmaslik va sotib olmaslik niyatini tasdiqlaydi, ammo yuqori boyitilgan uran zahiralari bilan bog‘liq aniq qoidalar mavjud.
Kelishuvda tomonlar 60% gacha boyitilgan uran holatini o‘zaro kelishilgan mexanizm orqali aniqlashtirish niyatida. Reja MAQEH nazorati ostida zahiralarni suyultirishni nazarda tutadi. Germaniya parlamenti vitse-prezidenti Omid Nuripur Eronning va’dalariga ishonch bildirib, “agar Amerika tomoni Eron atom bombasini yasamaslikka va’da bergani uchun kelishuv tuzish mumkin deb hisoblasa, bu ularning avvalgi va’dalarni buzganini e’tiborsiz qoldiradi”, dedi.
Memorandum, shuningdek, Livan jumladan, barcha jabhalarda harbiy harakatlarni darhol va doimiy to‘xtatishni ustuvor vazifa qilib qo‘yadi. Isroil kelishuvga shubha bilan qaraydi va unga imzo chekmagan. Hizbulloh va Isroil o‘rtasidagi to‘qnashuvlarning muzokaralarni buzishiga yo‘l qo‘ymaslik muhim deb hisoblanadi.
Kelishuvning darhol ta’sir ko‘rsatadigan jihati – Hormuz bo‘g‘ozida yuk tashishni tiklash, bu global energiya narxlarini barqarorlashtirish uchun muhim. Eron bo‘g‘ozni ochish, AQSh esa eron portlaridagi blokadani olib tashlash majburiyatini oldi. 60 kunlik davrda Eron tijorat kemalarining bepul o‘tishiga ruxsat beradi, keyin esa Ummon bilan muzokaralar boshlanadi.
AQSh va mintaqadagi ittifoqchilari Eronni qayta qurish uchun taxminan 300 milliard dollarlik investitsiya fondini tashkil etishni rejalashtirmoqda. Vitse-prezident Jey Di Vensning ta’kidlashicha, Eron ushbu fondga faqat kelishuv majburiyatlarini bajargan taqdirdagina kirish huquqiga ega bo‘ladi. U bu “Obama davridagi ikkinchi yadro kelishuvi” emasligini va Fors ko‘rfazi davlatlari “Tramp kelishuvini yaxshi ko‘rishini” aytdi.
Mintaqaviy aktyorlarning qo‘llab-quvvatlashi memorandum qabul qilinishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Pokiston, Qatar, Ummon, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari ishtirok etdi. Jorj Vashington universiteti professori Sina Azodining fikricha, arab davlatlari urushni tugatish va energetika sanoatini qayta ishga tushirishni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo Eronning AQSh bazalariga hujumlari ularga Amerika mavjudligi to‘liq himoya bermasligini ko‘rsatdi.
Source: www.dw.com