AQSh prezidenti Donald Tramp dushanba kuni Oq uyda jurnalistlarga Eron bilan Hormuz bo‘g‘izi bo‘yicha muzokaralar davom etayotganini ma’lum qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari, Qatar va boshqa davlatlar iltimosiga ko‘ra, u Tehron bilan suhbatni davom ettirishga rozi bo‘lgan.
Tramp, shuningdek, Eron “boshi kesilishidan oldingi so‘nggi imkoniyat”ga ega ekanligini ta’kidladi. Bu bayonot Tehronning rasmiy pozitsiyasiga zid keladi, chunki Eron tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ismoil Baqoiy Vashington bilan hech qanday muzokaralar olib borilmayotganini, faqat Ummon bilan strategik suv yo‘li bo‘yicha texnik maslahatlashuvlar bo‘layotganini bildirgan.
Tahlilchilarning fikricha, ikki tomon bir xil diplomatik kanalni har xil atamalar bilan ta’riflamoqda, har biri o‘z ichki auditoriyasiga mo‘ljallangan tilni ishlatmoqda. Vashington Ummon vositachiligini Eron bilan muzokaralar deb ataydi, Tehron esa buni Ummon bilan bo‘g‘iz orqali yuk tashish bo‘yicha texnik muhokama sifatida ko‘rsatadi.
Hormuz bo‘g‘izi asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Reuters agentligi Kpler ma’lumotlariga tayanib xabar berishicha, dushanba kuni bu yo‘nalishdan atigi oltita tijorat kemasi o‘tgan, bir kun avval esa yettita edi. Bu esa global bozorlarga ta’sir qilmoqda – diplomatiyadagi yutuqlar umidi neft narxini pasaytirgan va fond bozorlarini ko‘targan, ammo bu vaziyat hali hal qilinmaganidan dalolat beradi.
Eron istaydiki, Fors ko‘rfaziga kirayotgan kemalar ustidan ma’lum nazorat tan olinsin. AQSh esa bo‘g‘izning to‘liq ochiq bo‘lishini va xalqaro yuk tashishga cheklovlar qo‘yilmasligini talab qilmoqda.
Londonlik siyosiy tahlilchi va Eron strategik tadqiqotlar markazining sobiq xodimi Bobak Dorbeiki DW’ga bergan intervyusida, kelishmovchilik endi ikki tomon gaplashyaptimi yoki yo‘qmi degan masalada emas, balki bu suhbatlarni nima deb atash va har biri ulardan nima kutayotganida ekanligini aytdi. Uning fikricha, Tramp bilvosita kanalni muzokaralar deb ataydi, chunki u harbiy va iqtisodiy bosim Tehronni stolga qaytarganini ko‘rsatishi kerak.
Dorbeiki Eron ichida ikki katta guruh borligini ta’kidlaydi: “kelishuv orqali rivojlanish va qayta qurish” tarafdorlari, jumladan parlament spikeri Muhammad Bag‘ir G‘olibof va iqtisodiy manfaatlarga ega bo‘lgan ba’zi inqilobiy gvardiya a’zolari, hamda “kelishuvni mafkuraviy mag‘lubiyat” deb biluvchi Paydari fronti kabi ultra-konservativ guruh.
Eronning sobiq oliy rahnamosi Ali Xomeneiy 28-fevral kuni AQSh-Isroil urushining birinchi soatlarida havo hujumida o‘ldirilganidan keyin hokimiyat yanada parchalangan. Uning o‘g‘li Mujtaba Xomeneiy yangi oliy rahnamo etib tayinlangan, biroq uning roli noaniq va urush boshlanganidan beri u jamoat oldida ko‘rinmagan, chunki u hujumda og‘ir yaralangani haqida mish-mishlar tarqalgan.
Tehronlik siyosiy tahlilchi Hasan Asadi Zeydabadiyning fikricha, Eronning asosiy qaror qabul qiluvchilari allaqachon muzokaralar zarurligini tan olishgan. U uchta asosiy guruhni ajratib ko‘rsatadi: urush va blokada iqtisodiy ta’siriga duch kelgan hukumat amaldorlari, muzokaralardan oldin o‘z pozitsiyalarini yaxshilashni istagan harbiy shaxslar va Vashington bilan kelishuvni Islom Respublikasining an’anaviy kimligining tugashi deb biluvchi mafkuraviy qat’iyatli guruh.
Zeydabadiyning so‘zlariga ko‘ra, bu qat’iyatli guruh parlament, xavfsizlik tuzilmalari va davlat targ‘ibot apparatida ta’sirga ega va kelishuv olib kelishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlardan qo‘rqadi. Muzokaralar kelajagi Maskat yoki Vashingtonga emas, balki Tehronda qaysi guruh ustunlik qilishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Agar kelishuv tarafdorlari rahbariyatni izolyatsiya davom etishi qayta qurish, iqtisod va tizimning omon qolishiga tahdid solishiga ishontira olsa, diplomatiya oldinga siljishi mumkin. Agar qat’iyatli guruhlar har qanday murosani taslim bo‘lish sifatida ko‘rsata olsa, hatto bilvosita muzokaralar ham barbod bo‘lishi mumkin.
Ikkala tahlilchining pozitsiyalariga asoslanib, kelgusidagi taraqqiyot haqidagi xabarlar qarama-qarshi rasmiy bayonotlar bilan birga kelishi ehtimoli katta.
Source: www.dw.com