Quddusda istiqomat qiluvchi jurnalist Faten Elvanning Instagram’dagi sahifasi 300 mingdan ortiq obunachiga ega bo‘lib, u muntazam ravishda Falastindagi voqealar va Isroil ishg‘olini yoritib borardi. Biroq so‘nggi paytlarda uning postlari bor-yo‘g‘i bir necha yuz marta ko‘rilmoqda.
2026-yil aprel oyida Elvan sayr qilish chog‘ida akkaunti ikki oylik blokirovkadan so‘ng kutilmaganda qayta faollashganini aniqladi. U buni Falastin tarafdori kontenti bilan bog‘laydi. Qaytgan ilk hikoyasi 30 ming ko‘rish olgan bo‘lsa, bir soat ichida keyingi hikoyalar ko‘rishlari bir necha yuzga tushib ketdi.
Elvan Meta’ning “soya-ban” qilish usulini qo‘llayotganiga ishongan ko‘plab falastinparast akkaunt egalaridan biri. Bu usulda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchining kontentini butunlay o‘chirmasdan, uning ko‘rinishini cheklaydi. “Odamlar menga: ‘Agar sizni maxsus qidirmasak, Faten Elvan deb yozmasak, sizni topa olmaymiz’, deyishadi. Men endi mavjud emasman”, — deydi u Al Jazeera’ga.
Elvanning akkaunti birinchi marta 2023-yil oxirida, Isroilning G‘azoga qarshi genotsid hujumi boshlanganidan ko‘p o‘tmay bloklangan. Urush davomida uning sahifasi sakkiz marta o‘chirilgan. 2025-yil may oyida u Meta vakillari bilan uchrashib, shikoyatlarini bildirgan, biroq ularning munosabati e’tiborsiz va beparvo bo‘lgan.
“Meta bilan uchrashuvda ular mening bayonotimni tinglashdi, hech qanday munosabat bildirishmadi. Men o‘z holimni va ijtimoiy tarmoqdagi soyaga aylanganimni misollar bilan tushuntirdim”, — deydi Elvan. U Meta’ni “global miqyosdagi maktab direktori”ga o‘xshatadi: “Yomon o‘quvchini jazolab, indiradigan direktor. Meta ham xuddi shu rolni o‘ynamoqda, faqat global miqyosda”.
Elvanning ishi 7amleh (Arab Ijtimoiy Media Rivojlantirish Markazi) va Utrecht universiteti tadqiqotchilari tomonidan chop etilgan “Falastinning platformitsidi 2021–2025” hisobotida hujjatlashtirilgan ko‘plab holatlardan biri. Hisobot 3,500 dan ortiq tasdiqlangan raqamli huquqbuzarliklarni tahlil qilgan.
Hisobot “platformitsid” atamasini “Falastin raqamli mavjudligi, ko‘rinishi va ishtirokini ijtimoiy media platformalarida strukturaviy va qasddan yo‘q qilish” deb ta’riflaydi. Utrecht universitetidan Fabio Cristiano, tadqiqot rahbari, bu tendensiyani xatolar bilan izohlab bo‘lmasligini ta’kidlaydi: “Bu yondashuv, strukturaviy va qasddan yondashuv bo‘lib, oddiy kontent moderatsiyasidan tashqariga chiqadi”.
Hisobotda 2021-yil yanvardan 2025-yil dekabrigacha bo‘lgan holatlarning atigi 32,5 foizida aniq siyosat buzilishi aniqlangan. Ko‘pchilik falastinlik foydalanuvchilarga kontenti olib tashlanganligi sababi tushuntirilmagan. Identifikatsiya qilingan holatlarning 57,2 foizida Meta’ning “Xavfli tashkilotlar va shaxslar” (DOI) siyosati qo‘llanilgan; jurnalistlar orasida bu ko‘rsatkich 71,1 foizga yetgan.
G‘azoda ishlayotgan jurnalistlar uchun ijtimoiy tarmoqlar tashqi dunyo bilan aloqaning asosiy vositasi. Meta’ning akkauntlarni bloklashi va jonli efirlarni cheklashi ularning ishiga jiddiy zarar yetkazmoqda. Elvan uch yil oldin Instagram’da jonli efir qilish huquqidan 360 kunlik blokirovka qilingan va bu cheklov avtomatik ravishda uzaytirilmoqda.
Hisobot shuningdek, 2023-yil 7-oktabrdan keyin “soya-ban” holatlari deyarli noldan 3,5 foizga oshganini ko‘rsatadi. I’lam markazidan Maisoon Zoubi jurnalistlarda o‘z-o‘zini senzura kuchayganini aytadi: “Tergov, hibs va sahifa bloklari haqida bilganimizdan beri doimiy taranglik hukm surmoqda. Bu meni o‘z intervyularimga nisbatan ham o‘z-o‘zimni senzura qilishga majbur qilmoqda”.
Quds News Network (QNN) bosh muharriri Yusuf Abu Watfa’ning aytishicha, Meta 2015-yildan beri ularning kontentini muntazam cheklab kelgan, urush boshlanganidan keyin esa bu keskin kuchaygan. QNN’ning Facebook sahifasi butunlay o‘chirilgan, Instagram’da faqat arabcha akkaunt qolgan.
Meta’ning rasmiy javobida ular Isroil va Falastin bo‘yicha mustaqil tekshiruv hisobotlarini va 2022–2024 yillardagi inson huquqlari bo‘yicha hisobotlarni eslatib, arab dialektlarini tushunadigan moderatorlar tizimi joriy etilganini va DOI siyosati qayta ko‘rib chiqilganini aytgan.
7amleh besh yil davomida Meta’ga 2,828 ta shikoyat yuborgan, ammo ularning deyarli yarmiga javob olmagan. Tashkilot Meta’ning Trusted Partner dasturida ishtirok etishiga qaramay, bu holat yuz bermoqda. 7amleh advokati Lama Nazeeh: “Mustaqil tekshiruvlar shuni ko‘rsatadiki, haqiqiy javob oladiganlar kompaniya ichida shaxsiy aloqalari bo‘lganlar, rasmiy kanaldan foydalanuvchilar emas”, deydi.
Ekspertlar Meta’ni mas’uliyatga tortish uchun xalqaro huquqiy majburiyatlar kuchaytirilishi kerakligini ta’kidlamoqda. G‘azodagi kontentning o‘chirilishi kelajakdagi sud jarayonlari uchun dalillarni yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Berkeley protokoli bunday materiallarni urush jinoyatlari dalili sifatida ko‘radi.
“Biz yetib borgan parchalarni saqlab qolamiz. Meta esa butun dalil arxivini o‘z qo‘lida ushlab, uni bir martalik narsadek tashlab yuboradi”, — deydi Nazeeh. “Xalqning genotsid paytida o‘z mavjudligini hujjatlashtirish huquqi bitta kompaniya ixtiyoriga topshirilishi mumkin emas. Yechim ixtiyoriy majburiyatlardan majburiy majburiyatlarga o‘tishdir”.
Source: www.aljazeera.com