2024-yil dekabr oyida Suriya prezidenti Bashar al-Assad hokimiyatdan qulaganidan so‘ng, yangi hukumat sobiq rejim a’zolarini qidirish va ularni adolat oldiga chiqarishga kirishdi. Al-Assad va uning ukasi poytaxt Damashq qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tishidan bir necha soat oldin mamlakatni tark etib, Moskvaga qochib ketishdi.
Ko‘plab yuqori martabali amaldorlar va harbiy qo‘mondonlar o‘z taqdirlarini o‘zlari hal qilishga majbur bo‘ldilar. Ularning ko‘pchiligi qo‘shni Livanga qochib o‘tgani va ba’zilari poytaxt Bayrutda ochiqdan-ochiq ko‘rinishgani xabar qilingan. Endi Suriya hukumati ularni 2011-yilda boshlangan qo‘zg‘olon davrida sodir etilgan harbiy jinoyatlar uchun ekstraditsiya qilishni talab qilmoqda.
Suriya adliya vaziri yordamchisi, sudya Mustafo al-Qosim davlat televideniyesiga bergan intervyusida: “Biz sobiq rejim a’zolarini ta’qib qilish va ularni Suriyaga ekstraditsiya qilish uchun xalqaro sud hamkorligini kuchaytirishga intilyapmiz”, dedi. Sobiq amaldorlar Hizbulloh bilan yaqin aloqalari yoki Livan harbiy doiralaridagi tanishlari tufayli o‘zlarini xavfsiz his qilishgan, ammo endi vaziyat o‘zgargan.
Suriya armiyasining sobiq general-mayori Adel Issa yaqinda Livanda hibsga olindi. Suriya elchixonasi xodimlari uning hujjatlarini rasmiylashtirish uchun kelganida xabar berishgan. Livan bosh prokurori seshanba kuni Issa harbiy xizmat davrida sodir etgan jinoyatlari uchun Suriyaga ekstraditsiya qilinishini e’lon qildi. Ammo Livanda boshqa sobiq rejim amaldorlari ham bor, ularni Suriya hukumati adolat oldiga chiqarishni xohlaydi.
O‘tgan hafta Damashq sudi al-Assad, uning ukasi Maher va amakivachchasi Atif Najibni o‘lim jazosiga hukm qildi. Bashar va Maher al-Assad sirtdan hukm qilindi, chunki ular Moskvada surgunda. Ularning Rossiyada bo‘lishi ekstraditsiyadan himoya qiladi. Ammo bu ish Livandagi rejim qoldiqlari va ularning ekstraditsiyasi bilan bog‘liq muhim masalalarni kun tartibiga chiqaradi.
2024-yil 8-dekabrda al-Assad rejimining besh o‘n yillik hukmronligi tugadi. Bashar Damashqni tark etib, Moskvaga jo‘nab ketdi. Manbalarga ko‘ra, sobiq rejimning yuqori martabali shaxslari, jumladan al-Assadlar va sobiq Milliy xavfsizlik byurosi rahbari Ali Mamluk Moskva yoki Birlashgan Arab Amirliklarida. Havo kuchlari razvedka boshqarmasining sobiq rahbari Jamil al-Hasan esa Livanda ekani taxmin qilinmoqda.
Sobiq Respublika gvardiyasi qo‘mondoni Bassam al-Hasan ham Bayrutdagi kvartirada topilgan. U qurol sotib olish va kimyoviy qurol dasturi bilan aloqador edi. Suriya va Yevropa manbalariga ko‘ra, Livandagi sobiq amaldorlarning aksariyati hozirda Tripolidagi Jabal Mohsen mahallasi yoki Suriya bilan chegaradosh shimoliy Akkar mintaqasida. Ularning soni aniq emas, chunki ba’zilari uchinchi davlatlarga ko‘chib ketgan yoki soxta pasportlar bilan yashiringan.
Bir manba, rejim qulaganidan keyin sobiq hukumat vakillari Livanning Bekaa vodiysida o‘quv lagerlarini tashkil qilganini, ammo Hizbulloh va Livan armiyasi tomonidan yopilganini aytdi. Hizbulloh rahbari Naim Qosim avgust oyida Suriya rahbariyati bilan uchrashishga tayyorligini bildirgan. Hizbulloh Suriya urushida al-Assad rejimi bilan birga jang qilgan, ammo endi Damashq bilan yaxshi munosabatlar o‘rnatishni xohlaydi.
Xalqaro Inqiroz Guruhi tahlilchisi Nanar Xavachning fikricha, Rossiya al-Assad oilasini boshpana bilan ta’minlagan, ammo rejimni tiklashni moliyalashtirmayapti. Hizbulloh esa qurolsizlanish bosimi ostida Damashq bilan tinchlikni afzal ko‘radi. Suriya AQSh bosimi ostida Livanga Hizbullohga qarshi aralashishga majbur bo‘lishi mumkin, ammo ekspertlar prezident Ahmad al-Sharaa bunday qadam mintaqaviy beqarorlikka olib kelishini tushunadi.
Suriya yillar davomida Livanga ota-ona munosabatida bo‘lgan. 1976-yilda Suriya armiyasi Livanga kirib kelgan va 2005-yilgacha bosib turgan. Endi yangi hukumat Bayrut bilan teng huquqli munosabatlar o‘rnatishga intilmoqda. Hozircha Livandan hech bir sobiq rejim amaldori qaytarilmagan. Adel Issaning ekstraditsiyasi bu borada birinchi qadam bo‘lishi mumkin.
Avvalroq Suriya hukumati Livandan 200 dan ortiq sobiq ofitserlarni topshirishni so‘ragan. Livan parlamenti o‘lim jazosini bekor qilgan, bu esa ekstraditsiya jarayonini murakkablashtiradi. Livan Inson Huquqlari Markazi prezidenti Vadih al-Asmar: “Livan xalqaro huquqni buzmasdan o‘lim jazosi qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan davlatga hech kimni qaytara olmaydi”, dedi. U Suriya o‘lim jazosini bekor qilishi kerakligini ta’kidladi.
Source: www.aljazeera.com