Neft narxi olti haftalik eng yuqori darajaga ko‘tarilib, global bozor AQSh va Eron o‘rtasidagi keskinlashgan to‘qnashuvlar tufayli jiddiy bosim ostida qolmoqda. Hormuz bo‘g‘ozi orqali tinchlik davrida dunyo neft yetkazib berishning taxminan beshdan bir qismi o‘tadi va bu hududdagi har qanday beqarorlik jahon energetika xavfsizligiga bevosita ta’sir qiladi.
Dushanba kuni Brent neft fyucherslari global benchmark sifatida barrel uchun 97 dollarga yaqin savdo qilindi. Bu ko‘rsatkich so‘nggi besh kun ichida 9 foizga va oxirgi oy ichida 19 foizga o‘sganini anglatadi. Bozor harakati 24-iyuldan beri eng yuqori nuqtaga yaqinlashmoqda, o‘shanda narx 97,93 dollardan oshgandi. AQShning West Texas Intermediate (WTI) nefti ham barrel uchun 92,27 dollargacha ko‘tarilib, 79 sentga oshdi va bu ham olti haftalik eng yuqori ko‘rsatkichdir.
So‘nggi kunlarda Hormuz bo‘g‘ozida zarbalar keskinlashdi. AQSh shanba kuni uchta Eron neft tankeriga hujum qilgan bo‘lsa, Eron Islom Inqilobi Qo‘riqchilari Korpusi (IRGC) boshqa hududlarda uchta tanker va uchta AQSh bilan bog‘liq kemani nishonga olganini ma’lum qildi. Bu o‘zaro zarbalar almashinuvi mintaqadagi vaziyatni yanada murakkablashtirmoqda.
“Bu davom etayotgan mojaro va o‘t ochish almashinuvining aksidir. Global ta’minot taqchilligi davom etmoqda va bu kamchiliklarga deyarli chek yo‘q”, dedi Yangi Amerika Xavfsizlik Markazi (CNAS) qoshidagi qo‘shimcha katta ilmiy xodim Reychel Ziemba Al Jazeera nashriga. Uning qo‘shimcha qilishicha, Saudiya Aramco’ning Jizan zavodiga hujum qilinishi, ehtimol uning ishlab chiqarishga qaytishini kechiktirishi vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda.
Financial Times nashriga tayanib xabar berilishicha, dushanba kuni Saudiya Aramco’ning Jizan inshootlari so‘nggi bir oy ichida ikkinchi marta zarbaga uchradi. Bu haqda masaladan xabardor ikki kishi ma’lumot berdi. Kpler ma’lumotlariga ko‘ra, zarbalar kuchayishi sababli Hormuz bo‘g‘ozida harakat sezilarli kamaygan – so‘nggi 10 kun ichida kuniga o‘rtacha 10 ta tovar kemasi bu muhim o‘tish joyidan o‘tmoqda.
“Neft iyul oyi boshidagi urushdan oldingi darajaga qaytdi. Keyin yana oshdi, so‘ng yana kamaydi va hozir yana bu dam olish kunidagi almashinuv hamda Aramco hujumi tufayli oshmoqda”, dedi Gasilov Group energetika maslahat firmasi hamkori Arif Gasilov Al Jazeera nashriga. Uning fikricha, agar bu davom etsa, kelajakda o‘tish nuqtasi paydo bo‘lishi mumkin, biroq hozircha bozor beqarorligicha qolmoqda.
AQSh iste’molchilari yuqori neft narxining ta’sirini yoqilg‘i quyish shoxobchalarida sezmoqda. Amerika Avtomobil Assotsiatsiyasi (AAA) ma’lumotlariga ko‘ra, gallon (3,78 litr) benzin narxi bir hafta ichida 7 sentga oshib, dushanba kuni mamlakat bo‘yicha o‘rtacha 4,15 dollarga yetdi. Bu bir oy oldingi 4,04 dollardan va 28-fevraldagi 2,98 dollardan sezilarli o‘sishdir – ya’ni urush boshlanganidan beri 39 foizga oshgan.
O‘tgan hafta dizel narxi gallon uchun 5,85 dollar bilan barcha vaqtlardagi eng yuqori darajaga chiqdi. GasBuddy neft tahlili bo‘limi boshlig‘i Patrik De Xan X ijtimoiy tarmog‘ida “AQSh dizel narxlari hech qachon bunchalik yuqori bo‘lmagan va endi iste’molchilar sotib oladigan hamma narsaga oqib tushish uchun ortga hisoblash boshlandi” deb yozdi. Dushanba kuni o‘rtacha narxlar gallon uchun 5,90 dollardan oshdi.
Bu narx o‘sishlari amerikaliklarga og‘ir ta’sir qilmoqda – urush boshlanganidan beri har bir xonadon yoqilg‘iga o‘rtacha 764,59 dollar sarfladi, bu odatdagidan 418,82 dollarga ko‘p. Brown universitetining Watson Xalqaro va Jamiyat masalalari maktabi ma’lumotlariga ko‘ra, bu ko‘rsatkichlar AQSh iqtisodiyotiga jiddiy yuk bo‘lmoqda.
AQShning 5-7-sentabrdagi Mehnat kuni dam olish kunlari oldidan, yozning norasmiy yakuni va sayohatlar uchun mashhur vaqt, AAA prognozlari parvozlar narxining o‘tgan yilgi shu dam olish kuniga nisbatan 20 foizga oshishini ko‘rsatdi. O‘rta muddatli saylovlar oldidan iqtisod AQSh saylovchilari uchun asosiy masalaga aylanmoqda – so‘rovlar saylovchilarning Prezident Donald Trampning iqtisodiy siyosatiga bahosining yomonlashayotganini ko‘rsatmoqda. Financial Times so‘roviga ko‘ra, amerikaliklarning atigi 17 foizi uning iqtisodiy boshqaruvini ma’qullaydi.
Economist/YouGov so‘rovi ham shuni ko‘rsatdiki, amerikaliklarning 39 foizi demokratlar iqtisodiyotni yaxshiroq boshqarayotganiga ishonadi, respublikachilarni esa atigi 32 foiz qo‘llab-quvvatlaydi. Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyo bozorlari Hormuz bo‘g‘ozi orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri importga AQShdan ko‘ra ko‘proq bog‘liq, biroq Pekin strategik neft zaxiralaridan foydalanib, o‘zini bu uzilishlardan himoya qilmoqda.
“Xitoy urush boshidanoq bu vaziyatni muvaffaqiyatli boshqarmoqda. Biz bilamizki, Xitoy neft narxlari oshishiga qaramay, ko‘plab ichki resurslarga ega”, dedi Xalqaro biznes va iqtisodiyot universitetining iqtisod professori Jon Gong Al Jazeera nashriga. U Xitoyning Rossiya bilan yaqin munosabatlari Pekinga qo‘shimcha ta’minot manbai berishini ta’kidladi – Moskva Xitoyning kunlik neft ehtiyojining deyarli yarmini ta’minlay oladi.
Xitoy, shuningdek, importga qaramlikni kamaytirish maqsadida strategik neft zaxiralaridan foydalanishni boshladi va muqobil energiya manbalariga o‘tishni jadallashtirmoqda. “Bizda quyosh va yashil energiyaga o‘tish bo‘yicha milliy strategiyalar mavjud. Xitoy bozorida sotiladigan avtomobillarning 50 foizdan ortig‘i elektrdir”, dedi Gong. Bu Xitoyning global neft bozoridagi beqarorlikka chidamliligini oshiradi.
Source: www.aljazeera.com