Eron va Fors ko‘rfazi arab davlatlari o‘rtasida Umonda bo‘lib o‘tishi rejalashtirilgan muzokaralar ba’zi mintaqa davlatlarining iltimosiga ko‘ra qoldirildi. Bu haqda Eron matbuoti xabar berdi. Muzokaralar to‘xtatilishi Hurmuz bo‘g‘ozida Eronning tijorat yuk kemasiga uyushtirilgan hujumdan bir necha soat o‘tib ma’lum bo‘ldi. Hujum natijasida bir kishi halok bo‘lgan.
Eronning Fars axborot agentligi Eron tashqi ishlar vazirligining Fors ko‘rfazi bo‘yicha boshqarma direktori so‘zlariga tayanib, muzokaralarning qoldirilishi “mintaqadagi ba’zi davlatlarning iltimosiga ko‘ra va Tehron bilan Maskatning birgalikdagi qarori asosida” amalga oshirilganini ma’lum qildi. Ummon tashqi ishlar vaziri Badr Albusaidi X ijtimoiy tarmog‘ida dushanbaga rejalashtirilgan uchrashuv “konsensus manfaatlari yo‘lida” qoldirilganini aytdi. “Biz mintaqamizda barqarorlik va uzoq muddatli hamkorlikni qo‘llab-quvvatlovchi muloqotni rivojlantirishga sodiqmiz”, — dedi Albusaidi.
Ummon urushda asosiy vositachi sifatida namoyon bo‘ldi, bu uning Tehron bilan o‘n yillar davomida ishonchli suhbatdosh sifatidagi roliga asoslanadi. Mamlakat Hurmuz bo‘g‘ozi orqali navigatsiya bo‘yicha bahsdan bevosita zarar ko‘radi, chunki bo‘g‘ozning janubiy qirg‘og‘i Ummon hududida joylashgan. Iyul oyida Maskat bo‘g‘oz nazoratini 50-50 nisbatda bo‘lishishni nazarda tutuvchi qo‘shma mintaqaviy mexanizmni taklif qilgan edi. Taklif shuningdek, har ikki davlatga tushadigan kemalardan “ixtiyoriy to‘lovlar”ni ham o‘z ichiga olgan.
Bu tizim Malakka bo‘g‘ozi bo‘yicha kelishuvga o‘xshaydi, u bo‘g‘ozdan o‘tuvchi kemalardan navigatsiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini moliyalashtirishga ixtiyoriy hissa qo‘shishni so‘raydi. Eron ixtiyoriy to‘lov g‘oyasini rad etib, to‘lovlar bo‘g‘ozdan o‘tuvchi kemalar uchun majburiy bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. Tehron shuningdek, kemalar Eron qirg‘oqlariga yaqinroq yo‘nalishdan foydalanishini talab qildi va bo‘g‘ozning janubiy qirg‘og‘iga yaqinroq harakatlanuvchi kemalarni nishonga oldi. Muzokaralar hozirgacha muvaffaqiyat keltirmadi.
Hurmuz bo‘g‘ozi orqali harakat, Isroil va AQSh 28-fevralda Eronga qarshi urush boshlashidan oldin deyarli to‘siqsiz oqib kelgan edi, endi mojaroning markaziy masalalaridan biriga aylandi. Urushdan oldin dunyo neft va suyultirilgan gaz (LNG) zaxiralarining taxminan beshdan bir qismi Fors ko‘rfazi ishlab chiqaruvchilaridan shu yo‘nalish orqali jo‘natilgan edi. AQSh prezidenti Donald Tramp noyabr oyidagi oraliq saylovlar oldidan energiya narxlarini pasaytirish uchun suv yo‘li orqali yuk tashishni urushdan oldingi darajaga qaytarishga intilmoqda. Ammo Tehron strategik ta’sirning asosiy manbai deb hisoblagan narsasidan voz kechish alomatlarini ko‘rsatmadi.
Albusaidi bayonotidan oldin Eron davlat matbuoti Qeshm orolidan taxminan 22 km (14 milya) uzoqlikda, Bandar Abbos port shahri yaqinida sodir bo‘lgan hujum natijasida bir kishi halok bo‘lgani va to‘rt kishi yaralanganini xabar qildi. Qeshm gubernatori hujumda “terrorchi dushman”ni aybladi. Buyuk Britaniya dengiz savdosi operatsiyalari (UKMTO) monitoringi alohida ravishda Hurmuz bo‘g‘ozidan o‘tayotganda kemaga snaryad tegganini ma’lum qildi, ammo bu Eron xabar qilgan voqea bilan bir xilmi yoki yo‘qligi darhol aniq bo‘lmadi. UKMTO kuchli yong‘in chiqqanini va mahalliy hukumat kemadagilarni evakuatsiya qilayotganini aytdi. AQSh harbiylari tomonidan Eron portlarini blokada qilish chog‘ida Eron bayrog‘i ostidagi kemalarga zarba berilgani va Eron ballistik raketalari uning harbiy kemalarini nishonga olishi tahdidi ostida bo‘lgani haqida darhol izoh berilmadi.
Hujumdan bir necha soat oldin Eron hukumati qat’iyatini saqlab qoldi. “Xalqimizni bo‘ysundirish uchun qo‘rqitib bo‘lmaydi. Eron taslim bo‘lmaydi”, — dedi prezident Masud Pezeshkian ijtimoiy tarmoqdagi postida. Tramp yakshanba kuni Eron “kelishuvga shunchalik intilyaptiki”, “ular doimiy qo‘ng‘iroq qilishmoqda” degan butunlay boshqacha baho berdi. U Irlandiyaning Dunbeg shahridagi golf maydonida turnirda qatnashayotganda gapirdi. Keyinchalik jurnalistning yakshanba kuni AQSh Hurmuz bo‘g‘ozida Eron yuk kemasiga zarba berganmi degan savoliga Tramp: “Aytishni xohlamayman”, — dedi va Vashingtonga Air Force One bortida jo‘nab ketdi.
Source: www.aljazeera.com