AQSh boshchiligidagi dengiz blokadasi Eronning janubiy portlari orqali savdosini jiddiy buzdi, biroq Tehron uzoq yillardan beri muhokama qilib kelgan strategiyani tezlashtirmoqda: savdoning katta qismini shimoliy portlar, temir yo'llar va quruqlik yo'laklariga ko'chirish.
Iqtisodiyot vaziri Ali Madanizadeh Moskvada rossiyalik rasmiylar bilan muzokaralar chog'ida Eron shimoliy chegaralarini faollashtirishi va import-eksportning salmoqli ulushini janubiy dengiz yo'nalishlaridan chetga surishi kerakligini aytdi. G'oya oddiy: Eronning yetti quruqlik qo'shnisi, Kaspiy dengiziga chiqishi va Rossiya, Markaziy Osiyo, Turkiya, Iroq, Pokiston hamda Kavkazga olib boruvchi bir necha yo'nalishlari mavjud. Nazariy jihatdan bu Tehronga yagona dengiz darvozasiga qaram bo'lgan davlatdan ko'ra ko'proq imkoniyat beradi. Ammo bu yo'nalishlar dengizda yo'qotilayotgan hajmni to'liq qoplay oladimi?
Londonlik siyosiy iqtisod sharhlovchisi Alireza Salavatiyning DWga aytishicha, Eronda foydalanilmayotgan quvvat mavjud. Eron rasmiylari 2025-yil oxirida shimoliy portlarning nominal yillik quvvati 30 million tonnadan ortiq ekanini, ammo ularning uchdan bir qismidan kami ishlatilayotganini ma'lum qilgan edi. Bu Kaspiy dengizi orqali don, oziq-ovqat va umumiy yuklarni ko'paytirish imkoniyati borligini ko'rsatadi. Turkiya Yevropaga yana bir yo'nalish bo'lib, Eron va Turkiya o'rtasidagi temir yo'l yuk tashish qisman Van ko'li orqali paromlarga bog'liq; 2024-yilda bu yo'nalishda 477 ming tonna yuk tashilgan.
Shimoli-sharqda Saraxs va Incheh Borun Eronni Turkmaniston orqali Markaziy Osiyo, Rossiya va ehtimol Xitoyga bog'laydi. Shimoli-g'arbda Astara Eronni Ozarbayjon va Rossiyaga ulovchi Xalqaro Shimoliy-Janubiy transport yo'lagining bir qismidir. Astara yuk terminali yiliga 3,5-4 million tonnaga mo'ljallangan, ammo 2026-yilning birinchi besh oyida atigi 345 ming tonna yuk qabul qilgan. Tugallanmagan Rasht-Astara temir yo'l liniyasi muhim to'siq bo'lib qolmoqda. Don, dori-darmon, sanoat xom ashyosi va mintaqaviy savdo uchun bu yo'nalishlar muhim, chunki ularni xom neftga qaraganda osonroq yo'naltirish mumkin.
Eron parlamentining Iqtisodiy komissiyasi a'zosi Jafar Ghaderiyning so'zlariga ko'ra, Eronning 210 million tonna importining 83 foizi an'anaviy ravishda janubiy dengiz chegaralari orqali o'tgan. "Dengiz blokadasi bo'lganda biz muammolarga duch kelamiz", dedi u. "Sharqiy, g'arbiy va shimoliy yo'laklarimiz aslida qancha quvvatga ega?" Xarajat farqi ham katta. Eron-Xitoy savdo palatasi rahbari Majidreza Haririyning aytishicha, Xitoydan Eronga janubiy portlar orqali bitta konteyner tashish taxminan 3000 dollarga tushsa, xuddi shu konteynerni quruqlik orqali tashish taxminan 12000 dollarni tashkil qiladi. Janubdan yiliga 2 millionga yaqin konteyner kirib kelishini hisobga olsak, Haririy uzoq muddatli quruqlik yo'nalishlariga o'tish Eronning savdo xarajatlariga taxminan 18 milliard dollar qo'shishi mumkinligini taxmin qildi.
Jorj Meyson universitetining katta tashrif buyuruvchi ilmiy xodimi, energetika strategi Umud Shokriyning aytishicha, Eron rasmiylari ko'pincha ikki xil alternativa haqida gapiradi: biri Hormuz atrofidagi muqobil navigatsiya yo'laklari, ikkinchisi savdoni Pokiston, Iroq, Turkiya, Kaspiy mintaqasi, Jask va Chabaharga ko'chirish. Biroq hech biri janubiy energiya eksportini to'liq o'rnini bosa olmaydi. Katta xom neft tankeri taxminan 1,5-2 million barrel tashiy oladi; bu hajmni yo'l orqali takrorlash minglab tankerlarni talab qiladi. Temir yo'l samaraliroq, ammo baribir dengiz transportining narxi, tezligi va ko'lamiga tenglasha olmaydi.
Goreh-Jask quvuri Eronning Hormuz bo'g'oziga qaramligini kamaytirish uchun maxsus qurilgan va Jaskga quruqlik yo'laklaridan ko'ra ko'proq strategik ahamiyat beradi. Ammo Shokriyning aytishicha, amaldagi foydalanish quvvati loyihaning dastlabki maqsadlaridan ancha past bo'lib qolgan. Bundan ko'rinadigan saboq shuki, quvur qurish ishlaydigan eksport tizimini yaratish bilan bir xil emas: saqlash, terminallar, xaridorlar, sug'urta, xavfsizlik va moliyaviy hisob-kitoblar birgalikda ishlashi kerak. Quruqlik yo'laklari Eronning muhim iqtisodiy faoliyatini saqlab qolishga yordam beradi, ammo ular yuqori xarajat, cheklangan quvvat va o'ziga xos siyosiy qaramliklar bilan birga keladi. Eron uchun bu blokada savdoni janubdan uzoqlashtirib, shimoliy va quruqlik aloqalarini muhimroq qilish orqali uzoq muddatli tarkibiy ta'sir qoldirishi mumkin. Bu Eron dengiz savdosini almashtira oladi degani emas.
Source: www.dw.com