Amerika Qo'shma Shtatlari o'zining ilg'or F-35 yashirin qiruvchi samolyoti dasturining ba'zi qismlari Avstraliyadan AQShga jo'natilayotganda Gonkongga yo'naltirilgani haqidagi xabarlarni tekshirmoqda. O'tgan haftada yuz bergan bu voqea Xitoy Vashingtonning eng zamonaviy qurol tizimlaridan birining tarkibiy qismlariga kirish imkoniyatiga ega bo'lganmi degan savollarni tug'dirdi.
Hozircha AQSh yoki Avstraliya rasmiylari Pekin jo'natmani ataylab yo'naltirgani yoki texnologiyaga kirgani haqida hech qanday da'vo qilmagan. Seshanba kuni Avstraliya Mudofaa vaziri Richard Marles ushbu qismlar "maxfiy" emasligini aytdi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi esa voqeadan xabardor emasligini ma'lum qildi.
Shanba kuni AQShning Politico nashri F-35 qismlari, jumladan radar qaytaruvchi texnologiya bilan jihozlangan kokpit qopqog'i va qurol bo'limi eshigi Avstraliyadan chiqqandan so'ng kutilmaganda Gonkongga yo'naltirilgani haqida xabar berdi. Pentagonning F-35 Qo'shma Dastur Ofisi qiruvchi samolyot qismlari bilan bog'liq "jo'natish muammosi"dan xabardor ekanini va ularni qaytarib olish uchun AQSh rasmiylari va sanoat hamkorlari bilan ishlayotganini aytdi.
"Biz ushbu qismlarni qaytarib olish, voqeani tekshirish va kelajakda yuz berishining oldini olish uchun choralar ko'rish maqsadida AQSh rasmiylari va sanoat hamkorlari bilan faol ishlayapmiz", dedi ofis. Marles voqeani tasdiqladi va Avstraliya AQSh va F-35ning asosiy pudratchisi Lockheed Martin bilan nima sodir bo'lganini tekshirishda yordam berayotganini ma'lum qildi. "Biz Avstraliya tomonida sodir bo'lgan hamma narsani ko'rib chiqmoqdamiz", dedi u. "Biroq, oxir-oqibat, bu masala AQSh va Lockheed tomonidan boshqariladi."
Avstraliya 72 ta F-35ga ega va AQShdan tashqarida global ehtiyot qismlar zaxirasini bo'lishadigan yetti davlatdan biri. Sidney shimolidagi Williamtown shahridagi ombor ushbu jangovar samolyotlarni qo'llab-quvvatlovchi Osiyo-Tinch okeani mintaqasi markazi bo'lib xizmat qiladi. Nega jo'natma Gonkongga ketgani noma'lum. Pentagon ham, Avstraliya rasmiylari ham buni ommaviy ravishda tushuntirmagan va Xitoyning yo'naltirishda aybdor ekanligini ko'rsatuvchi dalil yo'q.
Lockheed Martin global ehtiyot qismlar dasturini boshqarsa-da, AFP axborot agentligiga ikki manba dasturning o'zi AQSh harbiylari tomonidan nazorat qilinishini aytdi. Avstraliya mudofaa rasmiylari avvalroq Kanberra Williamtown omboridan F-35 qismlarining eksportini nazorat qilmasligini yoki boshqarmasligini aytgan edi. Al Jazeera mudofaa muharriri Aleks Gatopulos dasturning xalqaro xususiyati uning logistikasini biroz murakkablashtirishini aytdi.
"F-35 dasturi amerikalik bo'lsa-da, 11 davlatdan subpudratchilar tomonidan ta'minlanadi. AQShdan tashqari 13 davlat F-35dan foydalanadi, shuning uchun har bir havo kuchlarini ta'minlaydigan logistika tarmog'i juda katta", dedi u. Lockheed Martin Australia xavfsizlik sabablarga ko'ra aniq jo'natish tartib-qoidalarini muhokama qilishdan bosh tortdi, ammo har bir jo'natma "o'ta ehtiyotkorlik" bilan va AQSh qoidalariga muvofiq amalga oshirilishini aytdi.
Voqea qismlarni qaytarib olish uchun Pentagon tekshiruvini o'tkazishga arziydigan darajada jiddiy. Biroq, Avstraliya Mudofaa vaziri Marles voqeaning xavfsizlik oqibatlarini past baholadi. "Biz bu yerda maxfiy uskunalar yoki maxfiy qismlar haqida gapirmayapmiz", dedi u. Xavotir F-35ning beshinchi avlod yashirin qiruvchi samolyoti sifatidagi maqomidan kelib chiqadi, u yashirin qoplamalar, ilg'or radar, sensorlar va tarmoq imkoniyatlarini o'z ichiga oladi. AQSh Kongress Tadqiqot Xizmatiga ko'ra, 1200 dan ortiq samolyot qurilgan va 19 davlat buyurtma bergan.
Xitoy avvalroq ham dastur haqida ma'lumot olishga uringanlikda ayblangan. 2013-yilda chop etilgan AQSh Mudofaa Fan Kengashi hisoboti Xitoy kiberhujumlari bir nechta Pentagon dasturlari, jumladan Qo'shma Zarba Qiruvchi dasturidan ma'lumotlarga kirganini da'vo qilgan. Yillar davomida AQSh rasmiylari Xitoy davlatining josuslik tahdidi haqida ogohlantirib kelmoqda, prokurorlar esa Pekin razvedka xodimlariga qarshi maxfiy hukumat materiallari va mulkiy tijorat ma'lumotlarini, jumladan noqonuniy kiberhujumlar orqali o'g'irlashda ayblab jinoiy ishlar qo'zg'atgan. Yanvar oyida AQSh Harbiy-dengiz kuchlarining sobiq dengizchisi Xitoy nomidan ish yurituvchi razvedka zobitiga kemalar va dengiz tizimlari uchun texnik va operatsion qo'llanmalarni sotganlikda aybdor deb topilib, 16 yildan ortiq qamoq jazosiga hukm qilindi.
Biroq, Al Jazeera mudofaa muharriri Aleks Gatopulos alohida qismlarga ega bo'lish Pekin uchun katta texnologik afzalliklar beradi deb o'ylashdan ehtiyot bo'lishni maslahat berdi. "Xitoy shiddatli sanoat josusligi bilan mashhur bo'lsa-da, o'zining yashirin qiruvchi samolyot dasturi ilg'or bo'lib, oltinchi avlod prototiplari paydo bo'lmoqda", dedi u. "Xitoy F-35ning kichik, muhim bo'lmagan qismlaridan qanchalik haqiqiy ma'lumot olishi bahsli."
Source: www.aljazeera.com