Bangladeshda 2024-yil iyul-avgustidagi noroziliklar va tartibsizliklarda yaqinlarini yo‘qotgan oilalar uchun Shayx Hasinaning Hindistonda bo‘lishi shunchaki siyosiy boshpana masalasi emas. Ba’zilari yarador qarindoshlariga g‘amxo‘rlik qilmoqda, boshqalari esa bo‘sh xonalar va chuqur qayg‘u bilan yashamoqda. Hokimiyatdan chetlashtirilgan sobiq bosh vazir Hindistondan Bangladesh xalqiga murojaat qilar ekan, demokratiya uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olgan oilalar nega o‘zlari ayblayotgan shaxsning mamlakat siyosatiga aralashuvini kuzatishiga majbur bo‘lishi haqida savol tug‘iladi.
Asosiy faktlar: BMT Inson huquqlari bo‘yicha idorasi 2025-yil fevralida 2024-yilgi voqealar chog‘ida 1400 nafargacha odam halok bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilgan. 2025-yil noyabrida Bangladeshning Xalqaro jinoyatlar bo‘yicha tribunali Hasinani insoniyatga qarshi jinoyatlarda aybdor deb topib, sirtdan o‘lim jazosiga hukm qilgan; Daka esa uni Hindistondan topshirishni so‘ramoqda.
BMT Inson huquqlari idorasi sobiq hukumat, xavfsizlik kuchlari va Avami ligasining zo‘ravon elementlari tomonidan tizimli repressiyalar bo‘lganini qayd etib, zo‘ravonlik bilan bostirish siyosati insoniyatga qarshi jinoyatlar bo‘yicha qo‘shimcha tekshiruvni talab qilishini xulosa qilgan. Bu xalqaro fakt xulosalari bo‘lib, jinoiy hukm emas. Keyinroq ichki sud jarayonlari individual javobgarlikni ko‘rib chiqqan: tribunal Hasinani vahshiyliklarni qo‘zg‘atish va undashda, o‘ldiruvchi kuch ishlatishga buyruq berishda hamda yuqori qo‘mondonlik javobgarligi asosida aybdor deb topgan. U sudni siyosiy deb atagan; bu inkor qurbonlarning adolatga bo‘lgan huquqini kamaytirmaydi. Bangladesh ekstraditsiya talabini qo‘ygan bo‘lsa-da, u Hindistonda qolmoqda.
Bosh vazir Tariq Rahmon boshchiligidagi hukumat zararlangan iqtisodiyotni tiklash va ko‘p yillik avtoritar boshqaruvdan zarar ko‘rgan siyosiy madaniyatni qayta shakllantirishga harakat qilmoqda. Hasina tarafdorlari xorijda ijtimoiy tarmoqlarda uning siyosiy qaytishini targ‘ib qilishda davom etmoqda; bu Bangladeshning demokratik o‘tish davri taqdiri, ayniqsa adolat kutayotgan oilalar uchun noaniqlikni kuchaytiradi. Saylangan hukumat va o‘tish tarafdori barcha siyosiy tashkilotlar uni faktlarga asoslangan ma’lumot va huquqiy choralar bilan himoya qilishi, qurbonlarni siyosat markazida saqlashi kerak. Ammo Hasina Hindistonda qolarkan, Bangladesh bu masalalarni yakka o‘zi hal qila olmaydi.
Prothom Alo nashriga bergan intervyusida Jorjtaun universiteti siyosatshunosi C Kristin Fer Hasina Hindiston uchun foydali bo‘lganini va Nyu-Dehli uni topshirmasligini aytgan. Unga boshpana berish bir masala; uning Hindiston hududidan Bangladesh siyosatiga aralashishiga yo‘l qo‘yish boshqa masala. 2026-yil yanvarida Bangladesh Tashqi ishlar vazirligi Hasinani Nyu-Dehlidagi ommaviy tadbirda so‘zlaganidan so‘ng yaqinlashib kelayotgan saylovlarni buzish uchun zo‘ravonlikka undashda ayblagan. Fer Nyu-Dehli avvalroq Dalay Lama va Aun San Su Chjini tiyilishga ko‘ndirgan bo‘lsa, endi Hasinani tiyib turishga xohishsiz ko‘rinayotganini so‘roq ostiga olib, farqni Hindistonning ichki siyosati bilan izohlagan. Bangladesh nuqtai nazaridan bu Nyu-Dehli qo‘shnisining xavotirlarini o‘z siyosiy hisob-kitoblariga zid bo‘lganda qanchalik hisobga olishi haqida savollar tug‘diradi.
Nyu-Dehli pozitsiyasiga qanday siyosiy mulohazalar ta’sir qilmasin, Bangladeshning ekstraditsiya so‘rovi huquqiy asosda ko‘rib chiqilishi kerak. Siyosiy maqom ekstraditsiyaga avtomatik to‘sqinlik qilmaydi; Hindiston-Bangladesh ekstraditsiya shartnomasining 6-moddasi qotillik, qotillikka undash va bir qator bog‘liq jinoyatlarni siyosiy jinoyat istisnosidan chiqaradi, boshqa rad etish asoslari va himoya choralari saqlanib qoladi. Doimiy diplomatiya orqali Bangladesh hukumati Daka Hindiston bilan konstruktiv munosabatlarni xohlashini, ammo Nyu-Dehli huquqiy jarayonni hurmat qilishi va Hasinaning Hindiston hududidan Bangladesh siyosatiga aralashuviga yo‘l qo‘ymasligi kerakligini aniq bildirishi lozim.
Source: www.aljazeera.com