Shri-Lanka hukumati prezident Anura Kumara Dissanayake boshchiligida “Terrorizmning oldini olish to‘g‘risida”gi qonun (PTA) o‘rniga “Davlatni terrorizmdan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun loyihasini (PSTA) taklif qildi. Huquqshunoslar va faollar loyiha o‘zboshimchalik bilan ushlab turish, kuzatuvni kengaytirish va so‘z erkinligini cheklash xavfini saqlab qolganini aytmoqda. Muhokama 2019-yil Pasxa hujumlari fonida ketmoqda: 270 kishi halok bo‘lgan, 500 dan ortiq kishi jarohatlangan, Batticaloadagi Sion cherkovida ikki yoshli qiz ham halok bo‘lgan edi. Hukumat murakkab ekstremistik tahdidlarga qarshi kuchli qonun zarurligini ta’kidlaydi.
Asosiy faktlar: PSTA PTA o‘rnini bosishi ko‘zda tutilgan, biroq tanqidchilar yangi loyiha ham o‘zboshimchalik va qiynoqlarga sharoit yaratishi mumkin, deb hisoblaydi. Loyihada terrorizm tushunchasi juda keng, sud nazorati yetarli emas va huquqni muhofaza qiluvchi organlarga katta vakolatlar berilgan. Yuristlarning qayd etishicha, terrorizm bilan bog‘liq deb topilgan ijtimoiy tarmoq postlari uchun 15 yilgacha qamoq jazosi qo‘llanilishi mumkin.
Qonun loyihasi Shri-Lankaning og‘ir merosi fonida ko‘rib chiqilmoqda. 2019-yilgi hujumlar 2009-yilda fuqarolar urushi tugaganidan buyon eng halokatli terror akti bo‘ldi. PTA uzoq yillar davomida o‘zboshimchalik va qiynoqlar bilan bog‘liq da’volarga sabab bo‘lib, huquqhimoyachilar uni bekor qilishni talab qilgan. Hukumat 2024-yilgi saylovoldi dasturida PTA bekor qilinishiga va’da bergan edi, biroq yuristlar PSTA eski qonunning deyarli nusxasi bo‘lib qolayotganini aytadi. Rasmiylar esa yangi tahdidlar zamonaviy huquqiy vositalarni talab qilishini bildiradi.
Batticaloada yashovchi 46 yoshli Ganesan (ismi o‘zgartirilgan) uchun masala shaxsiy fojia bilan bog‘liq: uning ikki yoshli qizi Sion cherkovidagi portlashda halok bo‘lgan. “Terrorizmga qarshi qonunlar hujumlarning oldini olish uchun zarur, ammo begunoh odamlarni nishonga olmasligi yoki inson huquqlarini bostirmasligi kerak”, dedi u DW ga. Loyiha xavfsizlik kuchlariga “asosli shubha” asosida odamlarni to‘xtatish, tintuv qilish va so‘roq qilish, binolarga kirish hamda terrorizm bilan bog‘liq deb gumon qilingan narsalarni olib qo‘yish vakolatini beradi.
Huquqshunos Visakesa Chandrasekaram DW ga loyihadagi “terrorizm” ta’rifi “juda muammoli”, noaniq va yetarli izohlanmaganini aytdi; uning fikricha, bu asosiy huquqlarning buzilishiga olib kelishi mumkin. U harbiylarga politsiya vakolatlari berilishi huquqni muhofaza qilishning “harbiylashuvi”ga olib kelishidan ogohlantirdi. Yurist Dhanushka Silva esa PSTA amaldagi qonundan “uncha farq qilmasligini” va u demokratik erkinliklarni bostirish uchun suiiste’mol qilinishi mumkinligini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, 9-modda ijtimoiy tarmoqlardagi postlarni ham tekshirishga yo‘l ochadi, terrorizm jinoyati deb topilgan kontentni tarqatganlar 15 yilgacha qamoq jazosiga tortilishi mumkin. “Bu so‘z erkinligiga katta zarba”, dedi Silva. BMT Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissari boshqarmasi ham hukumatni loyihani inson huquqlari standartlariga moslashtirishga chaqirdi.
Endi loyiha parlamentning keyingi ko‘rib chiqishida muhokama qilinadi. Huquqhimoyachilar terrorizm ta’rifini toraytirish, sud nazoratini kuchaytirish va so‘z erkinligini himoya qilishni talab qilmoqda. Hukumatning javobi Shri-Lanka aksilterror siyosatiga hamda Pasxa hujumlari qurbonlari oilalari orasidagi ishonchga ta’sir qiladi.
Source: www.dw.com