Sudanda urush boshlanganiga uch yildan oshdi, inqiroz esa yanada chuqurlashmoqda: ko‘chirilganlar soni ortib, millionlab odamlar asosiy gumanitar yordamga muhtoj bo‘lib qolmoqda. Tashqi ko‘rinishda mojaro muddatsiz davom etadigandek ko‘rinadi. BMT Xavfsizlik Kengashi yig‘ilishida BMT vakili vaziyatni “qorong‘u” deb baholab, tomonlar murosaga va sulhga ishonchli majburiyat ko‘rsatmayotganini aytdi. AQSh rejimi so‘nggi oylarda sanksiyalarni kuchaytirib, tomonlarni muzokaraga majburlashga urinmoqda. Biroq Nyu-York va Vashington nigohi ko‘rmayotgan narsa shuki, Xartumda bir necha kun ichida aniq bo‘ldiki, sulh shartlari mamlakat ichida tez shakllanmoqda.
Asosiy faktlar: Sudan funti AQSh dollariga nisbatan 9 000 ga tushib, urushdan oldingi o‘rtacha 600 ko‘rsatkichidan ancha uzoqlashdi, hozir kurs 10 000 dan oshgan; Xartumga qaytganlar 3,8 million ko‘chganlarning 2 milliondan ortig‘ini tashkil etadi. Armiya va ittifoqchi kuchlar mamlakatning taxminan uchdan ikki qismini nazorat qilmoqda, jumladan G‘arbiy Kordofanda strategik el-Xuwei shahrini qaytarib oldi. Turkiya va Saudiya Arabistonining yordami cheklangan va vaqtinchalik bo‘lib qolmoqda, Ataradagi iqtisodiy noroziliklar 2019-yilgi inqilobdan oldingi noroziliklarni eslatadi.
Kengroq kontekstda bu urush iqtisodiyoti avval armiyaga qurol sotib olish va jang maydonida vaziyatni o‘zgartirish imkonini bergan, endi esa aholiga og‘ir yuk bo‘lmoqda. Xartum endi “arvoh shahar” emas: Qohira, Ar-Riyod va Dohadan reyslar qaytmoqda, hayotini tiklashga uringan sudanliklar va sulh yaqinlashayotganini sezgan tadbirkorlar shaharga qaytmoqda. Yirik biznes mehmonxonasida britaniyalik, shveysariyalik va saudiyalik guruhlar konchilik, tovar savdosi va qayta qurish bo‘yicha kelishuvlar ustida ishlamoqda. Biroq aynan shu iqtisodiy pasayish rahbarlarni murosaga undamoqda, chunki xususiy suhbatda yuqori martabali rasmiy urush iqtisodiyoti aholi uchun eng katta og‘riq manbaiga aylanganini tan oldi.
Raqamlar juda og‘ir. Sudan funti AQSh dollariga nisbatan 9 000 ga tushdi, urushdan oldingi o‘rtacha 600 ga qaraganda keskin farq qiladi; hozir kurs 10 000 dan oshgan. Benzin navbatlari kvartallar bo‘ylab cho‘zilgan, qaytganlar oziq-ovqat sotib olish va chiroqlarni yoqib turishda qiynalmoqda, fermerlar o‘g‘it sotib ololmay, eng unumdor yerlar dala bo‘sh qolmoqda. Turkiya va Saudiya Arabistoni yoqilg‘i ta’minoti va energetika infratuzilmasini tiklashga yordam bermoqda, lekin bu yordam cheklangan va vaqtinchalik. Atarada transport xarajatlari bo‘yicha noroziliklar avj oldi; aynan shu shaharda 2018-yil dekabrda non narxi keskin oshgani bo‘yicha noroziliklar boshlangan va 2019-yilgi demokratik inqilobga turtki bergan. Iqtisodiy noroziliklar mamlakatni avval birlashtirgan va yana birlashtirishi mumkin; harbiylar buni biladi.
Jang maydonida armiya boshlig‘i Abdel Fattah al-Burhan har bir dyuym yerini qaytarib olishga va’da bergan. Armiya Ko‘k Nil shtatidagi yangi hujumni qaytardi va G‘arbiy Kordofanda ilgarilamoqda; u va ittifoqchi Qo‘shma kuchlar el-Xuwei va atrofdagi hududlarni qaytarib olib, nazoratni taxminan mamlakatning uchdan ikki qismiga yetkazdi. Darfur ustidan nazorat uchun janglar hal etilmagan front bo‘lib qolmoqda, shuning uchun iqtisodiy va siyosiy bosim kuchaysa ham har qanday sulh jiddiy sinovlarga duch keladi.
Shunday qilib, istiqbol aralash, lekin xalqaro konsensusdan ko‘ra dinamikroq. Sanksiyalar narxni oshirishi mumkin, lekin hal qiluvchi bosim Sudan ichidan kelmoqda: qulayotgan valyuta, yoqilg‘i tanqisligi, bo‘sh dalalar, qaytayotgan fuqarolar va armiyaga muzokara uchun joy beradigan harbiy yutuqlar. Agar iqtisodiy noroziliklar kengaysa va jang maydoni sharoitlari o‘zgarsa, aprelgacha sulh e’lon qilinishi mumkin. Ko‘p narsa rahbarlar o‘sib borayotgan ichki bosimni muzokarali tanaffusga aylantira olishiga va Darfur kabi hal etilmagan frontlar kelishuvga kiritilishiga bog‘liq.
Source: www.aljazeera.com