Xitoyning «Chang'e-6» avtomatik stansiyasi 2024-yilda Oyning orqa tomonidagi Janubiy qutb — Eytken havzasidan Yerga qariyb 1,9 kilogramm grunt olib keldi; Gonkong universiteti boshchiligidagi xalqaro tadqiqotchilar guruhi ushbu namunalar tarkibini tahlil qilib, osmon jismining eng katta va eng chuqur zarba izining shakllanish tarixini tiklashga muvaffaq bo‘ldi. Tadqiqot natijalari dastlabki ulkan to‘qnashuv izlarini keyingi zarbalar va magmatik jarayonlardan ajratib ko‘rsatishga yordam berdi.
Asosiy faktlar: «Chang'e-6» 2024-yilda Oyning orqa tomonidan Yerga qariyb 1,9 kg grunt olib keldi; Janubiy qutb — Eytken havzasi taxminan 2050 × 2400 km o‘lchamga ega va chuqurligi 12 km gacha yetadi; mahalliy lavaga aloqador bo‘lmagan jins parchalarining ulushi 40–50 foizga yetadi; ilk kuchli zarba taxminan 4,34 milliard yil avval sodir bo‘lgan.
Oyning orqa tomonidagi Janubiy qutb — Eytken havzasi tabiiy yo‘ldoshning zarba natijasida hosil bo‘lgan eng yirik va eng chuqur botiqligidir. Uning o‘lchamlari taxminan 2050 × 2400 kilometr, chuqurligi esa 12 kilometrgacha yetadi. Havza Oy qobig‘ini tesib o‘tgan va, ehtimol, mantiyasiga ham ta’sir qilgan ulkan kosmik jismning qulashi natijasida paydo bo‘lgan. Keyinchalik uning ichida yangi kraterlar hosil bo‘lgan, lava oqib chiqqan, zarbalar paytida otilib chiqqan parchalar esa qayta-qayta aralashgan. Shu sababli havzaning bugungi geologik qiyofasi bir necha milliard yillik murakkab jarayonlar yig‘indisidir.
Gonkong universiteti olimlari Yuysi Syan va Gogun Chjao boshchiligidagi xalqaro tadqiqotchilar guruhi grunt tarkibini o‘rgandi va natijalarni «Chang'e-4» missiyasi doirasida havzaning boshqa qismini tadqiq qilgan «Yuytu-2» oykezari ma’lumotlari hamda orbital apparatlar kuzatuvlari bilan taqqosladi. Oy changidagi minerallarni o‘rganib, qo‘nish nuqtasiga parchalar qaysi kraterlardan uchib kelgan bo‘lishi mumkinligini hisoblab chiqdi. Ma’lum bo‘lishicha, mahalliy grunt qotgan lava va to‘qnashuvlar paytida bu yerga kelib tushgan qadimiyroq tog‘ jinslari aralashmasidan iborat. Hisob-kitoblarga ko‘ra, mahalliy lava oqimlariga aloqador bo‘lmagan jins parchalarining ulushi taxminan 40–50 foizga yetadi; ularning salmoqli qismi Chaffi S kraterini hosil qilgan zarba natijasida kelib tushgan, o‘sha to‘qnashuvda magniyga boy tog‘ jinslari sirtga otilib chiqqan.
Tadqiqot havzaning turli qismlaridagi tog‘ jinslari bir-biridan farq qilishini ham ko‘rsatdi. «Chang'e-4» o‘rgangan hududdagi material, aftidan, dastlabki zarbadan keyin hosil bo‘lgan ulkan erigan jinslar qatlamining sovishi natijasida paydo bo‘lgan. «Chang'e-6» namunalaridagi magniyga boyroq tog‘ jinslari esa havza shakllanganidan keyin Oy qobig‘iga kirib borgan magma bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu farqlar havzaning geologik tarixini qayta tiklashda muhim ahamiyatga ega.
Olingan ma’lumotlar ikkita qadimiy voqeani bir-biridan ajratishga yordam berdi: birinchisi taxminan 4,34 milliard yil avval sodir bo‘lgan, kuchli zarba Janubiy qutb — Eytken havzasini hosil qilib, ulkan miqdordagi Oy jinslarini eritib yuborgan. Kelgusida olimlar namunalarni chuqurroq tahlil qilib, havzaning keyingi rivojlanish bosqichlarini, jumladan keyingi zarbalar va magmatik jarayonlarning ketma-ketligini aniqlashga umid qilmoqda. Bu Oyning erta tarixi va Quyoş tizimidagi yirik to‘qnashuvlar dinamikasini tushunishga hissa qo‘shadi.
Source: kun.uz