Janubiy Afrikada Britaniya mustamlakachi kuchlari tomonidan qatl qilingan va bosh suyaklari o‘g‘irlangan ozodlik kurashchilarining avlodlari Londondagi Tabiiy tarix muzeyi va Kembrij universitetiga murojaat qilib, o‘z ajdodlarining qoldiqlarini topishda yordam so‘rashdi. Zimbabvelik avlodlar, 1890-yillarda Britaniya mustamlakachilariga qarshi qo‘zg‘olon (birinchi chimurenga) boshchilarining bosh suyaklari ushbu muassasalarda saqlanishiga ishonishadi.
Sakkiz nafar avlod rasman muzey va universitetga oltita ajdodning qoldiqlarini topishda hamkorlik qilishni so‘rab murojaat qildi. Ular, shuningdek, tadqiqotga yordam berish uchun o‘zlarining DNK namunalarini taklif qilishdi. 2022-yilda muzey va universitet o‘z kollektsiyalarida mustamlakachilikka qarshi kurashchilarga tegishli qoldiqlarni aniqlay olmaganliklarini e’lon qilgan edi, bu esa avlodlar va Zimbabve rasmiylari orasida norozilik va ishonchsizlikni keltirib chiqardi.
Murojaatlarda aytilishicha, bosh suyaklarning kelib chiqishi masalasi faqat Zimbabve va Buyuk Britaniyadan ekspertlardan iborat maxsus guruh tuzilib, bahsli qoldiqlar va arxivlarni tekshirish orqali hal qilinishi mumkin. Maktublarda shunday deyilgan: "Bu nafaqat o‘tmish haqida. Bugungi muassasalar mustamlakachilik zo‘ravonligi bilan halol kurashishga va uning davom etayotgan zararlarini tuzatishga tayyor yoki yo‘qligi haqida. Ajdodlarimizning qoldiqlari hisobga olinmaguncha va qaytarilmaguncha, azob-uqubatlar davom etadi".
Maktublardan birini imzolaganlardan biri – hozirgi Manikalend viloyati hududida Britaniya ko‘chmanchilarining yer va konlarni tortib olishiga qarshi chiqqan Boshliq Chingayra Makonining avlodi. U 1896-yilda Sesil Roudsning Britaniya Janubiy Afrika Kompaniyasi kuchlari bilan Gvindingvi janglarida jang qilgandan so‘ng qo‘lga olinib, otishma guruhi tomonidan qatl qilingan va bosh suyagi o‘g‘irlangan. Uning bosh suyagi keyinchalik Angliyaga olib ketilgan chimurenga qahramonlaridan biri sifatida saqlanishi taxmin qilinadi.
Hozirgi Boshliq Makoni, Kogen Simbayi Gvasira shunday dedi: "Biz o‘sha davrda sodir bo‘lgan insoniyatsizlik uchun o‘sha ajdodlarning avlodlari sifatida juda xafa bo‘ldik. Britaniyaliklar, ayniqsa Angliyadagi muzeylar, halol bo‘lishlari va o‘g‘irlagan narsalarini qaytarishlari kerak deb hisoblaymiz. Agar bu qoldiqlar bizning bir qismimiz bo‘lmasa, bo‘ysundirish tuyg‘usi ongimizda qoladi. Chunki biz ajdodlarimiz bilan birlashsak, mustamlakachilik bobining yopilgan deb hisoblaymiz".
Guardian gazetasining axborot erkinligi bo‘yicha o‘tkazgan tergovi shuni ko‘rsatdiki, Buyuk Britaniyaning universitetlari, muzeylari va kengashlari Afrikadan olingan kamida 11 856 inson qoldiqlarini saqlaydi. Kembrij universiteti eng ko‘p – kamida 6 223 dona bilan birinchi o‘rinda, Tabiiy tarix muzeyi esa ikkinchi o‘rinda – kamida 3 375 dona bilan.
Zimbabvening sobiq prezidenti Robert Mugabe o‘n yil oldin Tabiiy tarix muzeyidan qarshilik qahramonlarining bosh suyaklarini qaytarishni talab qilgan edi. Muzeyning vasiylar kengashi 2022-yil noyabr oyida barcha Zimbabve inson qoldiqlarini qaytarish to‘g‘risida rasmiy qaror qabul qildi, ammo Afrikaga qaytarish bo‘yicha parlamentning hamma partiyalar guruhi o‘tgan hafta madaniyat vaziri Liza Nandiga yuborgan maktubida "ushbu qarordan keyin uch yil ichida hech qanday sezilarli taraqqiyot bo‘lmadi" deb ta’kidladi.
Xalqaro Afrika muzeylari kengashining sobiq ijrochi direktori doktor Rudo Sitxolening aytishicha, Zimbabve mutaxassislari muzey yoki Kembrij universiteti o‘zlarida saqlanayotgan mamlakatdan olingan bosh suyaklari orasida birinchi chimurenga qahramonlarining qoldiqlari bor-yo‘qligini aniqlash uchun yetarli tadqiqot olib bormagan deb hisoblaydi. U shunday dedi: "Odamlar uzoq vaqt davomida barcha chimurenga qahramonlarining qoldiqlari Buyuk Britaniyada deb ishonishgan, shuning uchun biz hozir hech bittasi ham u erda ekanligi tan olinmaganidan juda xavotirdamiz".
Gvasira aytishicha, uning xalqi hali ham ajdodining qoldiqlarini mustamlakachilik davrida o‘g‘irlanganligi natijasida azob chekmoqda. U Zimbabve shona an’analariga ko‘ra, vadzimu deb ataladigan ajdodlar ruhlari Mvari yoki Xudoga ibodatlar uchun ruhiy vosita ekanligini ta’kidladi. U shunday dedi: "Bizning eng muhim ajdodlarimizdan ba’zilari, bizning shikoyatlarimizni Xudoga yetkazish an’anaviy mas’uliyatini olgan, o‘ldirilgan, bosh suyaklari o‘g‘irlangan. Biz azob chekmoqdamiz, chunki bu ajdodlar bizga qaytmaguncha, biz Xudoga kirish imkoniyatiga ega emasmiz".
Boshqa Yevropa mamlakatlari, masalan, Fransiya va Germaniya o‘zlarining sobiq Afrika mustamlakalaridan olingan inson qoldiqlarining kelib chiqishi bo‘yicha tadqiqotlarni moliyalashtirgan bo‘lsa-da, Buyuk Britaniya bu sohada orqada qolmoqda. Londondagi Tabiiy tarix muzeyining matbuot kotibi aytishicha, ular o‘z kollektsiyalaridagi 11 nafar Zimbabvelikning qoldiqlarini qaytarishga sodiq va Zimbabve hukumatidan keyingi qadamlarni tasdiqlashini kutmoqda. Kembrij universitetining matbuot kotibi esa, vitse-kansler avlodlarga ularning chuqur qayg‘usi va doimiy noaniqliklarini tan olgan holda maktub yuborganini va universitetning eng katta inson qoldiqlari to‘plamiga ega bo‘lgan Dakvort to‘plamida birinchi chimurenga qahramonlarining hech birining qoldiqlari yo‘qligini ta’minlaganini aytdi.
Source: www.theguardian.com