Jahon aviatsiya sanoati pandemiya oqibatlaridan chiqib, tiklanish va o‘sish davriga kirdi. Biroq, Boston Consulting Group (BCG) tahlilchilarining so‘zlariga ko‘ra, daromadlar o‘sishi bilan birga xarajatlar ham keskin oshmoqda. Operatsion va kapital xarajatlar, jumladan, yangi samolyotlar narxining oshishi va lizing stavkalarining yuqorilashishi aviakompaniyalar uchun muhim muammoga aylanmoqda. Bu sharoitda faqat kuchli brendga ega va yuqori daromadli (premium) segmentda ishlaydigan tashuvchilar sog‘lom marjani saqlab qolishi mumkin, past budjetli va ommaviy segmentdagi raqobat esa qiyinlashmoqda.
O‘zbekistonning Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi strategik joylashuvi uni tabiiy tranzit markaziga aylantirish imkoniyatini beradi. BCG ekspertlari Vasiliy Triandafilidi va Andrey Novitskiyning ta’kidlashicha, bu salohiyatni amalga oshirish uchun ilg‘or infratuzilma zarur. Bunga yirik terminal, tezkor tranzitni ta’minlovchi yetarli geytlar, samarali “to‘lqinli” reys jadvali (ko‘plab samolyotlarning bir vaqtda kelib, yo‘lovchilarning tez o‘tishi) va yuqori darajadagi mijoz tajribasi kiradi. Hozirgi Toshkent aeroportida atigi 12 ta geyt mavjud bo‘lib, bu yirik xalqaro hab uchun yetarli emas.
Biroq, mintaqada raqobat juda qattiq. Ekspertlarning fikricha, Yevropa-Osiyo yo‘nalishidagi asosiy tranzit oqimiga hozirda Dubay va Istanbul kabi yirik haber allaqachon yaxshi xizmat ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston agar o‘z ulushini oshirmoqchi bo‘lsa, taqqoslanadigan darajada sifatli xizmat taklif qilishi kerak. Yaqin Sharqdagi voqealar tranzit haber qanchalik daromadli bo‘lishini ko‘rsatdi (masalan, narxlarning uch baravar oshishi), ammo bunday imkoniyatlardan foydalanish uchun tayyor infratuzilma va rivojlangan marshrut tarmog‘i talab etiladi.
O‘zbekistonning mahalliy bozorda ustunligi – katta aholi soni (Qozog‘istonga nisbatan ikki baravar ko‘p) bo‘lib, bu milliy aviakompaniyalar uchun zarur “bazaviy yuklama”ni ta’minlaydi. Hozirda O‘zbekistonda aviachipta narxi o‘rtacha 25 ish kunlik daromadga teng (Qozog‘istonda 4 kun, G‘arbda 1 kun), ya’ni u hashamatli tovar hisoblanadi. Iqtisodiyotning yiliga 6-7% o‘sishi bilan bu ko‘rsatkich yaxshilanib, mahalliy talab oshishi kutilmoqda, bu esa aviakompaniyalarga operatsion foyda keltiradi.
Tranzit hab modeli esa butun mamlakat iqtisodiyotiga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agar yo‘lovchi bir-ikki kun to‘xtab o‘tsa, bu nafaqat aviachipta, balki mehmonxona, transport, restoran va ekskursiyalar orqali daromad keltiradi. Shuningdek, samolyotlarga texnik xizmat, yuk logistikasi va elektron tijorat infratuzilmasi rivojlanadi. Biroq, bunday habni rivojlantirish 10 yil va undan ko‘proq vaqt talab qiladi, chunki u daraxt o‘sishiga o‘xshaydi: avval sherikliklar va kod-shering kelishuvlari (ildizlar), keyin infratuzilma (tana), so‘ngra xizmatlar ekotizimi (shoxlar) paydo bo‘ladi.
Source: www.gazeta.uz